NAPINTAS NI MAMA

 

                  Sarita ni DIONISIO C. DACANAY

 

 

NI MAMA? Oh, napintas ni Mama! Naminsan, nangngegko pay nga adda nagkuna a kasla kano  natnag a bituen iti daga. 

Nangngegko met a kinuna idi ni Papa ken ni Mama.  “Sika ti pakabuklan dagiti tagtagainepko.” 

Masirib ni Papa. Mannurat.  Nagasat kano ta naasawa ni Mama,  uray sanagdosena a tawen ti baetda.   Agtartarabaho  idiay ARAMCO iti Riyadh, Saudi Arabia.  Maikapat a tawenna  itan.  Insuratna iti naminsan nga  anusannna kano ti iliw,  pudot, ken lamiis gapu iti masakbayak.  Ngem ania  ngata ti rikna ni Mama it kaadayona? Nalabit, sumsumga a kas kaniak.

Ti simple a bunggalomi naitikap iti pingping ti sellang  ti turod  iti gayadan ti bakir a tumannawag iti kalsada nasional.   Nawaya a makita ditoy dagiti maadi-adi a kinelleng iti daya a masansan a nagkagay iti pagay ken mani a produkto  ti barangaymi a Calanutian.

Agtagibalay ni Mama. Tallo pay a Marso, kuna ni Lola Bina  a malpasen ti kalendario ti tawenna.  Ubing ketdi ti langana.  

“’Mom, Apok,” panangirugi  ni Lola  iti naminsan panangdamagko no apay ng awan trabaho ni Mama.  Agpannuraykami laeng iti ipatulod ni Papa.  Agbukbuksilkami iti mani  iti sirok iti Indian mango iti arubayan.  Maudi a paimulami daytoy  iti katalonanmi.  “Umuna a semester laeng iti kolehio ti naaddakan ni Mamam.  Nasapa a nag-otso-otso.   No ar-arigen, dipay naregreg dagiti linnaaw ti parbangon a nayaritos iti  sabong ti mani idi pinuros ni Papam.  Maikatlo a tukadna pay  laeng iti Bacnotan National High School, umip-ipusen kenkuana ni Papam.  Kasla saan a kompleto ti aldawda  no saanda nga agkita idi…”

“Kasta kadi, Lola?”

“Wen. Adu a patigmaanko idi  kenkuana bareng makaturpos koma  iti kolehio.  Ngem kinaykayatna ti nagasawa.   Sika dayta nasapa a bunga ti panagkuyog ken panagpuros. Tamboren ni Mamami idi maammuak ti amin”.

“Manot’ tawen ni Mama idi, Lola?”

“Apagtapogna a sangapulo ket walo…”

Addaak iti  maikatlo a grado  iti Bacnotan Central School.  Makawayasakon  ngem adda latta a mangitultulod kaniak ni Mama iti eskuela.  Maay-ayo ngata iti kanayon a first honors a puestok no agserra ti  eskuela?  Ket inton  madanonko itit maikapat a grado, padasekton ti agtest iti  pupil acceleration.  No maigasatak, automatiko a maikalimaakton.

NASAPA a bigat.  Nakasaganaakon iti balkon.  Kumagat latta ti  salemsem uray nakasingisingen ti init iti lulonan  ti bantay a kigaw. Iti  relok, duapulo a minuto sakbay ti serrekmi.

“Ma, intan.  Biernes ita. Adda testmi.  Baka maladawak.”

Awan timek ni Mama iti salas.  Naigiddan  ngamin ti balikasko  iti kiriring  ti cell phonena.  Insublik iti bagko ti notebook iti English a  reprepasuek.  Impuruakko dagiti  matak iti hardinmi iti  asidegko.  Nalang-abko  ti ayamuom dagiti apagukrad nga American roses nga  insangbay ti nalamuyot a pul-oy.   Nadlawko ti tallo a naparagsit  nga alimbubuyog.  Agasiw-asiwda iti  maysa a sabong ti mani a naipalikmut iti pinuon dagiti rosas. 

“Tilde, ‘darasmo ket ne, maladaw ’ta ubing,” tinaliaw ni Lola ti pagorasan iti diding iti salas manipud iti kosina.  ‘No ‘wan sundo,  sumapulkayon iti sabali a traysikel.”

Matilde ti buniag ni Mama.   Naadaw kano iti Bristol  a pagwanawanan iti tiempo.  Ken kiddaw  kano daydi Lolok iti tumeng a  maipanagan iti umuna a babai nga anak ni Lola.  Ti adatna, bugbugtong ni Mama.  Nadisgrasia iti lugan  daydi Lolo sakbay a makaaduda.  Til ti awag ni Papa ken kadagiti napasig kenkuana.  Tilling kadagiti  asideg a kakabagianmi.  Kunada: nakilnet kano ti nagan ni Mama!

Kimberly kaniak.   Nasagap kano ni Mama ti panagbasbasana  iti Bannawag.   Sudaquen ti apeliedomi.   No makiay-ayamak  kadagiti padak nga ubbing.  “Kim” ti awagda  kaniak.  Kim Sudaquen.  Masuronak man no dadduma. 

“’Rayenta ni unclemo a Romeo.  ‘Dan iti dalan. Intextna,” kuna ni Mama.  Puligos  a puligos   iti  sango ti pannakkelen a sarming.  Agsangit ti sarming no mabaybay-an  iti kaaddana  iti balay.  Adda ngata paspaseksianna?

Traysikel drayber ni Uncle Romeo.  Ex-seaman.  Maingel nga kalakian, kuna ni Uliteg Cardo  a maestro idi agiinumda ditoy balay iti kasangay ni Mama.  Isu ti mangitultulod  kadakami  iti  eskuela.  Uncle ti insuro ni Mama a pangawagko  nupay dimi kabkabagian.

 Dimteng ni Uncle Romeo.  Insardengna ti traysikelna  iti sango  ti ruangan.  Simrek iti inaladan.

“Hey! Kim, good morning!  Komustat’ bigatmo?’ impasungadna.  Nakagaygayad ti isemna.  Nagbanglo.  Kineddelnak iti alling.  “ Napintaska  a kas ken ni Mamam, “ impasarunona.

“Good morning too, Uncle.   Kastoy latta.  ‘Tayon?”

“Ni Mamam ti mapaturay.”

Bimmusnag ni Uncle Romeo.  Nagsubli ti ganaygayna kalpasan ti lima a kabus a pannakabalona.   Damagko nga imon ti impatay ti asawana.  Namintakel ngamin a  bolero ken palikero ni Uncle Romeo.  Sagad ti birngasna kadagiti barkadana.  Awan putotna.  Baro manen.

‘Til, hustonan. ‘Tayon, “ kinuna ni Uncle Romeo.  Simmirip ti kadaklan sa nagbuelta.  Binitbitna ti knapsack nga intungpal iti traysikel. 

“W-wen, ‘mayakon.  Mabiit laeng,” nagpusipos pay naminsan ni Mama idiay sarming.

Kumepkep a puraw ti jeans ni Mama. Bagayan  ti nangisit a  hanging  spaghetti a nababa ti putotna.  Kumarkarit dagiti singin a turod iti barukongna.  Olandes ti pagat-abaga a buokna.  Nangisit nga apagapaman dagiti takonna ti sapatosna.

Kasla naukisan a nambaan.  Agay-ayamuom. Seksi a talaga ni Mama.  Kasla balasang. Moderna!

 

“’Til, kanayon a sadiwaka. Dayta man ti magustuak kenka,” inkidday ni Uncle Romeo. “Kas kapusaksak ti sabong ti mani kadagiti kinellengyo idiay daya no kapades ti panagukradda.”

“Hoy! ‘Taka la a makadlaw, Rom?” impurngi nga imperreng ni Mama. “Kasamsam-itak pay met ket, di ngamin!” Napaayek-ekda. Naginnapirda.

Inyawat ni Mama ti pletemi iti makadomingo idi idissaagnakami ni Uncle Romeo iti ruangan a landok ti eskuela.  Kas iti dati, saan nga agtangep ti nagbaetan ti spaghetti ken jeansna.  Banag a dimi magustuan ken Lola.

“Ma!” Kunak no dadduma.

“O, ania?” Mulagatannak.

“Dayta, ‘ne…” itudok ti sumirsirip a pusegna.  Puseg nga adda kasla bassit a bukel ti nalabaga a mani a sumileng iti tengngana.  Pagin-intekan dagiti mata ni Uncle Romeo no kasta a yawid ken itulodnakami iti eskuela.

“Sika ketdi nga ubing. ‘Du la amin a pakariribukam.  Uso ti kastoy! Iti TV ken uray iti aglawlaw!” panangilawlawag ni Mama.

“Kimberly,  perfect manen ti testsmo iti English ken Mathematics,” napnuan pannakkel ti timek ni Ma’am idi malpasen ti klasemi. Nagkuyogkami a rimmuar iti kuarto.  “Congratulations!”

“Tenkiu, Ma’am. Agreprepasoak ngamin iti inaldaw,” intsismisko. “Impaunay-unay ni Papa.”

“Kasta ti sekreto ti agadal.  Masiguradok, ‘kuam manen ti umuna a puesto.  Ala, dika agliwliway, a!”

“Yes, Ma’am.”

NAMINSAN  a malem, nagpataltalon kami ken Lola tapno gabutanmi iti tantandok ken tintinnanek ti kamanian.  Saan a nasapar ti katalonanmi nga iruotan.  Nabati ni Mama iti balay.  Nadakamatko ti puseg ni Mama.

“Kua, Apok, nagsakit ti pusegna idi dua a lawasna pay laeng a nayanak,” panangirugi ni Lola.  “Limteg iti uray la nga naimpeksion, kuna idi ti doctor.  Di nagbayag, addaytan ti in-inut nga idadakkel ti nalabaga ken timmirad a binukel iti tengnga ti pusegna.  Nagasat ketdi ta saan a kas iti dadduma nga agtutunnal.  Ken naginawak ngamin iti sabong ti nalabaga a mani ni Mamam.  Dayta ti maysa pay a pambar!”

“Dika sinigud a sinumang, Lola?”

“Ammom, saan man, aya, kas imbalakad ti baglan.  Linibasko a pinadigos iti nagangran iti bulong, sabong, ramut ken naganus a bagas ti mani.  Ngem saan a limned ti ‘nak ti diaske! ‘ Bag la ketdi ta saan a kasla ipus ti alutiit nga agkutikuti,” inkatawana.

Naisurotak iti katawana.

RECESS.  Addaak iti sirok ti duogan nga akasia iti ruar ti kuartomi.  Ilepleppasko ti drawingko iti Sining idi agkiriring ti cellphoneko iti bolsak.  Ni Papa ti adda iti ungto! Ammona a kastoy nga oras nga addaak iti eskuela.

“Hello, Papa!”

“Hello! Ni Mamangmo?”

“’Wan ditoy eskuela, Papa.  Rimmuaren itay maitulodnak!”

“Diak makontak!”

“’Bagakto nga immawagka, Papa.”

“Siputam ni Mamangmo. Adut’ dumdumteng ditoy a damag. “’Bagam kaniak amin. ‘Gawidakton iti mabiit.  Agadalka.  Kastan.  I love you!”

“Wen. Thank you, Papa!”

‘Ni Papangmo ti immawag?” sinaludsod ni Krizza.  Ti katugaw ken  karibalko iti kina-first honors.   Matalek a gayyem.  Natarawitwit iti klase.

‘W-wen. ‘Gawiden no umay a lawas.”

“’Mayakto makisarabo, a! Mayatka?” inkalbitna.  ‘Ken, ‘danton adingmo ta kua….he he!” adda  insenias ti ramayna.

“Ay, Krizza, loka-loka!” inkeddelko  iti bakrangna.

Itay napan a bulan, adda naisar-ong  nga ahente ti insurance iti pagtaenganmi.  Nagpa-insure ni Mama ditoy.  Mamindua iti makalawas  nga agkolekta.  Idi agbayag, masansanen a pagmeriendaen ni Mama.  Beer ken prito a mani.  Nagsuspetsa  dagiti kakaarruba  ngem awan kaniak dagiti sayangguseng.

Ngem naminsan, bayat ti panaginanak iti siledko manipud iti eskuela, nangngegko ti saritaan da Lola ken Mama iti salas. 

“Diak mairusok ti ar-aramidem, Tilde,” inyunget ni Lola.  “No kunam nga am-ammangawko, agbiddutka.  Mismo a nakitaka iti San Fernando.  Kaduam ti ahente ti insurance a simrek iti Cinema 2.   Dinak libakan.  Dika ibabainan ‘ta bagim!”

“Diak ammo man ta kaslaak bassit a landok a sinultop ti batom-balani.  Diak  napagkedkedan.”

“‘Daywam didiay.  Madadael ti pamiliam ken ‘ta rupam.  Ita ta nasapa pay!” panangigibus ni Lola.

Makilallalaki ni Mama? Kasanon ni Papa? A, nasken a maammuanna  ti amin.

MALEM, indagasnakami iti Jollibee ni Uncle Romeo.  “Aghapi-hapitayo man met, ‘ray ita laeng,’ kinunana.  Nakaganganaygay. 

“Til, Kim, dar’senyo.  Mumalemen.”

Awan timtimek ni Mama a dimsaag.

“Da blow-outam, Uncle?” sinaludsodko idi sanguenna ti Chiken Joy ken Cola.

“Dika agdanag, Uncle,” inyisemko.

“Til pangramananto met ni Nana Bina daytoy,” insungona ti nakasupot iti plastik iti sangomi.

Nagtang-ed ni Mama.

Naparagsit ti spaghetti song ti sexbomb iti karaoke.  Pasaray pasurotan ni Uncle Romeo idinto a nakaul-ulimek latta ni Mama.

“Kim, ladingitek ta saankanto pay laeng a maitulod iti dua ng aldaw,” kinunana idi agangay. 

“Pay, agseamanka manen, Uncle?”

“Saan! Agasawaak manen,” inseriosona.

“Agpayso, Uncle?”

“Wen,” impasingkedna.

“Sino? ‘Tay balasang nga am-ammota dita Nagsimbaaanan, Uncle?

Awan ti naibaga ni Uncle a nagan.  Asino ngata?

“Kim, ‘da ibagak,” intimek ni Krizza.  Ice cream ti miriendami iti sirok ti akasia.

“Nia daydiay?”

“Kua…baka masaktanka,” nagtalangkiaw.  Amkenna siguro no adda makangngeg a sabali.  “Di  malem-kalman a lumabas ti traysikel a nagluganak iti barangay Raois,  nakitak nga adda kaap-appungol ni Mamangmo iti traysikel a naiparada iti igid ti kalsada.  Adayo bassit iti kabalbalayan.”

Kasla nakammet ti aangsak.

“’Payso?” immulagatko. ‘Niat body number ti traysikel?”

“Number 069!”

Numero ti lugan ni Uncle Romeo!

“Kulay blue?”

“Wen!”

Idi malem-kalman.  Malagipko a nasapakami a nagawid ta kasla gurgurennak.  Kas iti sigud, naglugankami ken ni Uncle Romeo.  Idi makadissaagak, saan a bimmaba ni Mama.  Nagsubli iti ili ta nalipatanna  kano ti gimmatang ti agasko.

“Nasakit ngem kayatko ti panangibagam.  Kasapulak tapno maipulongko kada Papa ken Lola.”

“Kim, no ania lat’ maipulpulongmo ken ni Lolam.  ‘La, ta putdek ‘ta dilam.  Manipud ita, rikpam ‘ta ngiwatmo no dimo kayat a piwirek,” inkusilap ni Mama a bigbigat.  Agsuksuka iti karamukom a bayabas iti balkon.  Agrubrubuatak a mapan eskuela. Awan ni Lola.  Napanna binisita ti damo a pinamulami a mani no mabalinen. “Maminsan pay ta makaramanka, maawatam?”

Diak pulos simmungbat.

Dinak intulod ni Mama  iti eskuela ta maul-ulaw kano. 

Recess.  Nagkiriring ti cellphone ko.  Ni Papa.

“Hello, Papa!”

“Hello! Ni Mamangmo?”

“’Da ‘diay balay Papa.”

“’Bagam ta timmawagak manen. Diak latta ma-contact.  Agawidakon.”

“’Darsem, Papa.”

Iti malem, awan mangsundo kaniak.  Impakaammmok ken ni Lola babaen ti text message.  Intextna nga agluganakon ti sabali.

Diak nadatngan iti balay ni Mama.  Nagpakosinaak apaman a maidalimanekko ti bagko.  ‘Gasem ta simmuroten iti daydiay a Romeo!”

“Ni Uncle Romeo, Lola?” diakon nasdaaw.

“W-wen! Awanan bain a babai,” inngarietna. “Tambor pay gayamen ti dangnga! No ‘da la pannakabalinna, pis-itek ni Mamangmo!”

“’Kadamagam, Lola?” dimmakkel ti angesko.

“Ni ‘litegmo a Cardo.  Immayna insamira nga impakaammo ditoy balay,” rimmabaw ti saninglot ni Lola.  “Ammona gayam ti amin.” Agkarruba da Uliteg Cardo ken Uncle Romeo iti Barangay Guinabang.

Dimmanum dagiti tumengko.  Timrem ti luak.  Diak maawat ti napasamak. Kasanon ni Papa?

Diakon natengngel ti saibbekko. L

 

     ____________________

    Naipablaak iti Bannawag

   Pebrero 9, 2004