NO NATIBKER

TI PAKINAKEM

 

Sarita ni DIONISIO C. DACANAY

 

     “ITA TA NAKAPAGSIMPAKAYON, nasken nga aglasinkayon tapno ammoyo met ti adda ken awan,” kinuna ni Amang. Tinaliawko ni Anne iti makanawan a tugaw. Nagsabat dagiti matami. Napadumog. Sangsanguenmi ti nasapa a pamigat. Awan ni Inang. Pinasiarna itay aglawag ti talonmi idiay Sukok ta gapasenen ti katalonanmi ti pagaymi idiay.

     “’Ta suli a laud ‘toy solar ti pangipatakderanyo iti balayyo,” intudo ni Amang iti labes ti tawa ti kosina ti nasamek a kamadrekakawan.

     Maikatlo itan a pamigat a sanguenmi ti sermon ni Amang. Naiduma ita ti raman ti temana. Kumagat. Diakon a makaibtur. Kasano a makapagwayaskami a daras ket naibusen ti urnongko iti panangibanagko ken ni Anne?

     “’Mom kadi a nakasaganaak itoy a kasapa, Amang?” Nagsabat dagiti kidayko.

     “Dayta ngarud ket…ta mangas-asawaka a di nakasagana. Sa daytoy pay a klase ti babai,” kinusilapanna ni Anne.

     ‘Gistay di naalimon ni Anne ti subona.

     “’Gingga ita, dikay pay la maawat ni Anne, Amang? Anakyonto latta,” inkalintegak.

     “Nasaomon. Pulos a saan.” Atiddog ti natbker a wingiwing ni amang.

     Taga-Barangay Cabarsican ni Anne. Nayanak iti nakurapay a pamilia iti asideg ti baybay a tumannawag iti nalawa a kaparingitan. Apagturposna iti sekundaria ditoy BNHS a kabangibang ti Bacnotan Central School a pangisursuruak. Naam-ammok iti maysa a bigat iti idadawatna ken ti barkadana iti palakay ti rosas iti iggemko a narseri. Sangapulo ket siamna. Masirib. Makaay-ayo iti rikna ti kimmampuso a rupana. Nanobiak. Nakalipatkami. Inkamangna ti bagina. Duapulo ket uppatkon.

     “Idi pay nga ammok ti padasna. ‘No ‘nia ket ti nagtatakkonam, a!”  saan latta a mangipirpirit ni Amang.

     “Tumutop kad’ ti sasaw-enyo, Amang?” Dikam kad ammo ti masaktan?”

     “A, ‘wan bibiangko! Sawek laeng ti pudno. Adda baribar idi a damag maipanggep ken ni Anne. Naipalapayag kaniak ni Amang idi naminsan. Ngem diak intaltalek. Inulit-ulitko latta nga impasiar iti balaymi. Naduktalak ti kinasin-awna idi intedna ti bagina. Naibagak daytoy ken ni Amang. Imbes a patiennak, kinatawaannak ketdi ket ginuranak.

     Intulodko iti motorsiklok a nagawid iti balayda ni Anne. Saanen a mailibak ti imetna. Kasapulanen ti bukodmi a taeng.  Ngem kasano?

     Iti nasapa a pangaldaw, inkeddengko a pasiarek ni Tata Jose, ti katalekmi a

mangay-aywan iti sangapulo ket dua nga ektaria a bakrang ti Bantay Kigaw a kakaykayuan. Taltalonen ni Tata Jose ti naagda-agdan a kinelleng iti sumagmamano a paset ti arsadanan a sakup ti barangay Calanutian. Adda balayna a pinan-aw iti asideg ti nadegges nga ubbog. Tumannawag iti adayo nga igid ti Baybay Tsina.

     “Naammuam ngamin ti sam-it ni ayat, he, he!.  Di met, Romeo?” Nagparang ti nalabaga ken pidipid a panungad ni Tata Jose. Imbangirna ti pinadisna. Kumarkarinio dagiti paningkiten a matana.  Agtagtaga iti sagat a sangol iti baba ti kawayan nga agdan ti balkon. Nakatugawak iti baro nga alsong iti kanawanna.

     “Medio agpadata iti dalan, barok. Ngem diak intulok. Kasapulan ti natibker a pakinakem. Ken uray kasanot’ rigat, kinayetketak latta ni baket!”

     Napaisemak. Naangaw ken mannakigayyem ni Tata Jose.

     “’Nia ngarud ita ti aramidenta, Tata?”

     Malaksid iti ang-angaw,  nupay adda latta met angaw, narikut ti sasaadem, barok. No agnaedkayo iti balay da baketmo, sigurado a bulbuluennaka iti sarsarita ta nasapa a pinurosmo ni Anne. Ngem nagganas ti agpuros, he he,” inkidday ni Tata Jose. Manutsutil ti pakiremkiremna.

      “Maburiborak, Tata. Diak ammo ti aramidek.”

     “Ket ‘niat pangngeddengmo a pagtungpalan?”

     “Planok a ditoy koma no mabalin, Tata.”

     Nabayag bassit a di nakatimek ni Tata Jose.  Nagintek ti matana iti sangol a tubtubayenna.

     “No ‘sut desisionmo, isut’ masurot. Kukuayo daytoy. Saanka nga agmaymaysa, barok.”

     “Yamanek unay ti pammatibker ken pannakaawatmo, Tata.”

     “Siakton ti mangsuyod ti pangipatakderam. Ditoy wenno idiay?” insungona ti dua a disso a napanayad.

     “Ti kaasitgan tapno agmaymaysata, Tata,” inwarasko dagiti matak. Kimmampuso ti sukog ti natalubo a sagat a maarubayanan. Nalinong daytoy a pagpallailangan iti aldaw a kapudotna.

     “La, ‘ta met laeng, tugkelakon iti krus, baka iparitda. Narigaten.  ‘Ton ano nga irugita, barok?” minatmatanna ti al-alipagaen a kalendario a nakasab-it iti diding a bolo iti makannigidna.

     “Agdardarasak, Tata. ‘Yapurata. Saanen a nasken ti petsa. ‘Ta a lawasen.”

     “Rugianta ti pagadigian ‘ton maikatlo a bigat. Huebes. Otso ti mabilang. Petsa ti pannakayanakmo. Nagasat.”

     “Nagasat a malas, kunam, a, Tata.”

     Nagkatawa manen ti lakay. Binistok dagiti sagat a pagadigi iti dayaen ti pila nga ubbog. Ti kabuloan ti tapaw nga asideg iti beddeng iti amianan a tumannawag iti napuskol ken nagdeppes a kapan-awan iti abagatan. Amano dagiti pinuon ti kawayan ken bayog. Tallo dagiti kasla bagi a mahogany iti timid ti waig.

       “No siak, ‘wan ti saan, barok,” kinuna ni Inang idi ipalgakko ti panagparagadik.     

      “Aminadoak iti planom. Ngem apay nga aglasinkayo a daras idinto a naglawaan ‘toy balay? Dika pay la am-ammo ti amam? No siak ti mapaturay, saanen a nasken.”

     “Maawatankayo. Ngem maawatandak met koma. Napunnuanakon ken ni Amang. Ket dayta ti pangngeddengna. Nasken a surotek.”

     “La, ‘bagakto ken amam no sumangpet.”

     “Didiay a babai ti ‘yaramidam iti tinabla a balay? Sa iti bakrang ti bantay?  Saan a mabalin! ‘Ray sinnot’ agdepdeppa,” naturay latta ti timek ni Amang. Nadanonnak iti balay.  Namrayak laengen ti nagulimek.

     Sigud nga adda sabsabrak ni Amang.  Nupay kasta, dumngeg met no dadduma iti balikas ni Inang.

     “Ita ta nasapa pay, ibbatamon didiay a babai. Puor ti kararuak.”

     “’Wan kad’ karbengak nga agpili, Amang?”

     Maestra ti manmanoken ni Amang. Mangisursuro iti Bitalag Elementary School. Nasaliwanwan ti pamiliada. Ngem diak magustuan ti kinamatapobrena.

     “Adda.  Ngem dakkel ti karbengak a mangayon wenno komuntra. Ket no patuloyem, ditanto ngatan nga agsina ti dalanta. Tandaanam. Diak agipangta ngem pangngaasim, waswasemon.”

     “No nagsyaatan ti ugali ‘diay manugangta.  No ‘nia ket ti pilawem a laklakayan. Sa dika pay ibabainan. Nagalaskan!” insiblok ni Inang.

     “Dinak kumbinsiren a bakbaketan. No kayatmo, sumurotkan!”

     Iti siled, adda inkissiim ni Inang sakbay a nagluasak a mapan iti yan da Tata Jose.

     Masansan nga umianak iti balay da Tata Jose. Iti rabii, duakami nga agnabnab iti bayog. Maaramat a rakab ken siil. Sinigitmi dagiti apaggango a bulo a pagsigpit ken pagdiding.  Dakkel ti naitulong ti koriente nga apagdanon iti taeng da Tata Jose. Naiwayat ti linia manipud iti kabangibang a purok iti amianan.

     “No saan koma a kasta ti tabasmo nga agmanugang, adayo a tumapuak dagiti annakmo. Ita, duduatan ditoy balay.”  Mangus-usig ti timek ni Inang iti kosina.  Nasiripko ni Amang nga agkapkape iti lamisaan.

     Saandak a nadlaw a simmangpet manipud iti eskuela.  Imbatik ti motorsiklok iti barangay hall. Daw-asek ti nabatik a papelesko a kasapulak.  Sa kalpasanna, agtarusak manen iti yan da Tata Jose.

     “’Du la amin a daldalamutam. Papanandanto ketdin dagita.  Bay-am ta agnakemda. Agsublidanto no kayatda.”

     “No nalpasmo a binugaw ida. Yan ngarud koma ti dua nga annakmo?  Sungbatannak man.  No dika dumngeg iti sarita, baka maduktalamto lattan nga awanak ditoy balay.”

      Naammuak a napinget gayam idi nga agrayo ni Amang iti ina ni Anne. Ngem saan a kayat idi ti ama ti katugangak ta napeklan a palikero ken sanger.  Kasanguanan nga ikallaysada ti katugangak, pinanggep ni Amang nga aradasen. Natiliwan. Nabalud iti innem a bulan. Namulta pay.

     Makalawas a diak dimmaw-as iti balay. Agtarusak iti malem iti yan da Tata Jose. Nagaboranen ti lasonglasong a bit-ang. Naaladanen ti kayo a rangtay a lumasat iti bassit a waig nga umuli iti bakrang ti turod. Laklakaenen ti pang-isport a motorsiklok. Makumikomak iti panagisagana kadagiti kasapulan a materiales.

     “’Maymonto sarungkaran ‘diay naunget nga amam. Agtrangkaso. Saan a makabangon. Dua nga aldaw itan,” kinuna ni Inang. Nadatngannak iti sango ti Bacnotan Health Center iti maysa a bigat. Naggapu iti tiendaan. Paamirisko met ti imet ni Anne.

     “Nadoktoren?”

     “Wen, ‘di kalman.”

     Lima nga aldaw sa naungaran ni Amang. Ni Anne ti nangosina ta marigatan ni Inang.  Maabot ti panawenna kadagiti sangapulo a baboy ken innem a pulo a white leghorn   nga agit-itlog.

     “Pelpeganyo a naimbag dagiti mayuli a sinigpit, pari. Nangruna ket nagpungan,” impukkaw ni Tata Jose iti pangulo ti grupo nga inammuyomi.  Manarimaanen ti panagatep. Agikapkapet iti dekkeg ti dadduma.

     “’Dika agdanag, pari. Kababain ken ni maestro,”  insungbat ti nabaked a lakay.  “Dinto ket pagbiddutan ni amangna a linong ti nuang no makapasiar, he, he!”

     “’Ray bassit ti balay no ‘da pamuyaan.  Ken saan a sunggo ti bumalay, ayos daytan,” insaruno ti ub-ubing nga adda iti pamubongan.

      “La ngarud, ‘yalatayon, Tata. Inyawatko ti sangadangan a tinungyaban a bulo a pagsukatan ti lakay. Iggemko ti sangaprunggo a basi a sinapulan ni Anne iti Cabarsican.

     “Dayta man, maestro.  Agpartakkayo, kakadua, tapno daras a malpas,” impukkaw ti lakay.

     “Yawatmo man, pari, ‘ta mangisiatak,” intimek ti adda iti pagbalkonan.

     “Paramananyo met dagiti agdiddiding ken agar-aramid iti bayangbayang,” insublat ti maysa nga inyangaw.

     Inimasda ti pinugpogan nga aw-aw a pinangaldaw. Nangruna ti kilawen ken sabaw ti anger.

     “Agmatan ti pormana, barok,” sinirig ni Tata Jose ti patakder manipud iti tugawmi a sangapaguyodan a bulo iti naladawen a malem.

     “Yamanenmi unay ti an-anusyo kaniak, Tata. Diak makapagsubsubalit,” intapikko iti pangulo ti grupo idi iparipiripdan ti agawid. Kaaduanna kadakuada ti kasla kinirog a pasayan ti rupana.

     “’Wan aniamanna, maestro. ‘Kalbitmo latta no adda parikutmo,” ‘gistay sangsangkamaysada a nagkuna.

     Lunes. Piesta opisial. Awan klase. Agilanlansaak iti datar idi mapasungadak ni Tata Jose.

    “Nabignat kan’ ni amam, barok.  ‘Damagko dita ballasiw. Bilin kan’ ni inam a mapanmo pasiaren ‘diay emergency hospital,” kinuna ni Tata Jose.

     Dinarasko ti nagrubuat.  Nabiit a tinaray ti motorsiklok ti innem a kilometro.

     “No bangadto met daytoy a laklakayan,” masuron ni Inang. Nakatugaw iti iking ti katre a nadanonko.  Nakadekstros ni Amang.

     “’Ka bukbokan dagidiay baboy ta bassit ti impaunegda ‘tay bigat.  Uray dagiti manok,” impasaruno ni Inang.

     “’Nusam man la ida, barok. Marigatanak,’ gistay’ di simngaw ti arig areng-eng a timek ni Amang. Napaisemak. Agpayso a marigatan nga umanges, ngem awan danagko.  Ta kas ‘tay kunadan, narigat kano a maidasay ti ruot a kammaulaw.

     Napanko manen innala iti Cabarsican ni Anne. Imbag la nga agluto iti maibalon ken ni Amang.

     SABADO.

     “La, reddekenyon ta abotentay’ ti kapudpudotannan, Tata,” kinunak iti panglakayen kalpasan a mayamangko ken Tata Jose. Bitbitko ti sangagalon a basi.

     “Mangyatangtayon.  Kalpasanna, ay, ket ilangdettayon,” insaruno ti maysa.

     Rinangkayda ti litson a baboy. Sabali laeng ti malutluto a dinardaraan ken pinapaitan.  Agtutungtong met ti dadduma a babbaket iti balkon. Agdaydayyeng ti karaoke iti kadaklan.

     “Maanakanka a dina oras dita, Nakkong.  Bay-am idan,” timek ti balkat a baket ken ni Anne a makumikom iti kosina. Agiinum met dagiti lallakay iti sirok ti sagat.

     “Ti kurang ti ragragsaktayo ket dagiti dadakkelmo, maestro,” kinuna ti maysa.

     “Saan a magustuan ni amam ti inasawam. Ngem nagpintas!” kinuna ti kaabayko a lakay.

     “Ditay’ mapabasol dita, Tata. Dayta ti paniriganna.”

     “Husto ‘ta kunam, barok.  Ngem didiay a kalakayna ti dina maawatan ti biag? Ung-ong a laklakayan,” insagpaw ti agkurkuridemdem a baket.

     Kaano ngata nga agpayso ti panagsubli ti nasayaat a kananakem ni Amang?

     Iti sumaruno nga aldaw, nalawag ti pisi a bulan iti laud.

     “Agsikalsikal ti tianko, Papa,” timek ni Anne.  Sapsapuyotenna ti imetna. Agin-inana iti katre a kawayan iti siled. Dinagusko ti immasideg.

     “Dimo kad’ kabulanan ita? Baka mamingitkan.”  Intalekko biit kada Tata Jose ti kasasaad ni Anne. Nagdardarasak a nangayab iti komadrona iti Bitalag a kabangibang a barangay.

     ‘Naisaganan dagiti aramaten, maestro?” dinamag ti bumaketen a komadrona. Inamirisna ni Anne.

     “’Da aminen iti  kunak, Manang.”

     “Normal ni baketmo, nupay agdadamo, maestro. Pattapattak, dua pay nga oras, rummuaren.”

     Agarup agtengnga ti rabii idi mangngegko ti ibit ti ubing. Nalungpo a lalaki!

  “Dika liwliwayen ti aganglem, Barok.  Nangruna iti sumipnget. Panangpaksiat kadagiti atros. Baka ‘da agasing,” impalagip ni Tata Jose.

     Iti agmatuon, nairidepak. Kasla am-amangaw ti dang-ol ti aso ken anabaab ti tao iti laud ti balay.

     “Salaki!” naitimkak ni Tata Jose.

     Diak napengdan ti simmirip iti tawa.  Naimatangak nga agsarsaruno da Amang ken Inang iti sang-atan a bit-ang!  Arintukiaden ti askaw ni Amang.

     “Romeo, nakatoroka! ‘Da da amam ken inam,” kinuna ni Tata Jose.

       “Komusta ti ubing? Nasalun-at?” timek ni Inang apaman a nakaulida.

     “Da ‘diay siled, Inang.”

     “Wow! Nagguapo a lalaki ti anakyo, Anne.  Immala iti amana,” indayaw ni Inang.

     “’Da kad’ pulitayo a nalaad? Immala ken amang.”

     Napangirsi ti lakay.

     “Sika, barok, ipasiaryonto ti ubing idiay balay apaman a makatanggad ni Anne.  Pasensiakayon kadagiti naisawsawangko, annakko.” Nababa ti timek ni Amang.

     Nagsabat dagiti matami ken Anne. Umis-isem met da Inang ken Tata Jose.

     Napaangesak iti nalukay.  L

 

 

 

 

 

     ____________________

    Naipablaak iti Bannawag

   Pebrero  09, 2004