PANAGSUBLI ITI

 AWAY NAGPANAOAN

 

Sarita ni HERMINIANO C. CALICA

 

Rummuarka iti pagbaludan ni

Napalabas tapno makaunegka

iti wayawaya ni Agdama.

– Di Am-ammo

 

     NAGANET-ET a kunam la no marakrak ti aglatlati ken mangrakayan a tren idi kellaat a naggunay kalpasan a makadissaag dagiti pasahero. Binitbitko ti way a bay-on a naglaon kadagiti lupotko ket tinurongko metten ti ammok a paradaan idi dagiti karitela a mapan iti away Nagpanaoan. Idi makaadayoak iti sumagmamano nga addang, tinaliawko manen ti lugan a landok – nabuntog pay laeng ti panagtarayna a kas man adda di makita nga ima a mangigawgawid kenkuana. Agsikkon iti kataltalonan iti amianan idi ibulos ti tren ti kasla mamedmedmedan ken agpaparaw a bosinana, a nangipallais iti lagipko iti daydi panawen — a tren met la ti nagluganak — a panawak ti away Nagpanaoan dandanin agtallopulo a tawen ti napalabas.

     Saan a ti nasged a tarigagayko a bumirok iti nasaysayaat a panagbiag iti siudad ti nangiduron kaniak tapno adaywak ti away a dimmakkelak, immadayoak tapno mayaw-awanko ti sanaang ti pusok a gubbuay ti pananggulib kaniak ni Ason, ti kinaubingak ken kaayan-ayatko a nakitaray ken ni Inciong, anak ti agtagikua iti nalawa a daga idiay Isabela. Kasla nagtupak ti lubong kaniak iti daydi a kanito ket inkarik a diakton addakan pay ti away Nagpanaoan, iti uray kaano man.

Nadumaduma a panggedan ti sinerrekko iti siudad sa nagbasaak iti kolehio iti rabii. Ket pudno, uray naminsan la koma diak pulos nagbakasion iti away. Dagiti laeng suratko, a nabattaway pay, ti mangidandanon kaniak iti away Nagpanaoan. No dadduma pasaray met sumarungkar iti siudad dagiti dadakkelko aglalo no malpas ti ani.

     Idi agbalawak, addaakon iti lugar a paradaan idi dagiti karitela ngem awan ti kastoy a klase ti lugan ti makitak nga agtartaray iti kalsada iti uneg ti ili, uray man la koma iti plasa iti asideg ti pagadalan iti sekundaria nga ayuyangda idi no agurayda iti pasahero nga estudiante. Dagiti ketdi traysikel ken dadduma pay nga addaan iti motor a lugan nga umanungor ken pasaray agipugso iti nangisit nga asuk ti dumanakiwas iti kalsada. Idi pumanawak, agkaiwara ti karitela, banag a nakagun-odanna iti bansag nga “ari dagiti kalsada” gapu ta ullayanna iti bilang dagiti lugan a patarayen ti motor – mabalin a dagitoy ket tedda ken nagpausan iti Maikadua a Gubat iti Sangalubongan.

     Pagaayatmi unay nga agtutubo iti away ti aglugan iti karitela no agawidkamin kalpasan ti klase iti malem gapu ta iti dayta a kanito ti panagpapalumba iti lugan dagiti kutsero. Daytay buya dagiti karitela nga arig la nga umawer ti kapardas ti panagtayyek dagiti pilidda ken kabalio a dumalagudog ken mangikugtar ken mangitayok iti tapok nga agtapaw iti angin iti milia-milia iti kaatiddog ket mangabbukar iti rikna a kaska la mannakigubat a nakalugan iti karuahe ken idirdir-i dagiti umili ta nagballigi a nagsubli manipud iti pagbabakalan.

     Inkeddengko a pagpagnaek laengen ti Nagpanaoan idi awan latta ti karitela a maurayko, ngem nangnangruna, idi umaplaw iti mugingko ti dana a pasaray a paglinteganmi no kayatmi ti agsalimetmet iti pasahe tapno addanto pagbuyami iti kakaisuna a pagsinean iti ili kadagidi a panawen. Pagaayatmi idi a buyaen ti pelikula a Tarsan ni Johnny Weismuller ken ti ayan-ayat da Rogelio dela Rosa ken Carmen Rosales a kanayon nga agparang iti puraw ken nangisit a telon.

      Ledda ken dadduma pay a ruot ti nangkumot iti kawatiwatan ti dana idi masarakak daytoy iti asideg ti nagsapalan ti kalsada nasional iti ruar ti ili. Adda dagiti paset ti desdes ti saan pay a kinumotan ti ruot ket daytoy ti sinurotko agingga a nadanonko ti waig iti asideg ti away Nagpanaoan. Nauneg idi ti waig, kasla kristal ti kinalitnaw ti danum ken iti lansad iti sirok dagiti daddakkel a bato aglemlemmeng dagiti udang ken kappi a kinumotan ti lumot dagiti bukotda idinto nga agaayam dagiti paltat ken dalag a kasla kadadakkel ti takiag. Ngem ita adu a bato ken darat ti nanggabor iti waig ket kakaasi ti nabatbati nga ayus a bumirbirok iti ruaranna tapno alun-onento manen dagiti darat ken batbato iti baba.

     Naglagto-lagtoak iti rabaw dagiti bato iti panangballasiwko iti waig agingga a nakagtengak iti bangir a takdang. Kas man la limmangto a mula ti riknak idi masaripatpatak ti dakkel a puon ti lumboy, ngem dagus met la nalaylay idi makitak a dandanin alaen ti kurukor ta adun dagiti dadakkel a ramutna ti nakatungraraw ken kakaasi a kumkumpet iti bakrang ti waig. Immuliak iti lumboy kalpasan a maidissok ti awitko saak nagsimpa iti maysa a sanga ket manen, kas iti kanayon nga aramidek no kasta a nalamiisen ti pul-oy ti angin iti malem, binuyak ti agpabpababan nga init a mangdigdigos iti baybay ken dagiti nababa nga ulep iti ngatuenna iti maris-balitok a lawag. Nakitak manen dagiti ulep a nagtagilanga a karayan, bantay wenno kataltalonan a pagar-araban dagiti aggargaraw a kasla ayup.

     Dagitoy a buya ti inaramatko idi a material iti maysa a pasalip iti panagsuratan iti entero a probinsia, a nakagun-odak iti medalia a balitok. Napalalo ti panangipadayaw dagiti manursuro iti nagpaiduma a kabaelak a mangimutektek iti nakaparsuaan, banag a nangipadtuanda a maysaakto met a Manuel Arguilla, ti pinatay dagiti Hapon idi Maikadua a Gubat iti Sangalubongan a mannurat a nangibati kadagiti sarita a saan pay a naartapan ti asino man maipapan iti kinalaing iti panangiladawan iti kasasaad ken kabibiag iti away.

     Ngem awanan sa uray sangkapirgis laeng iti kabaelan ni Nostradamus –  ti tao a makuna a “nakakita iti masakbayan” –  dagiti mannursurok ta idi mapukawkon ni Ason, napukawko metten dayta naisangsangayan a kabaelak iti panagsuratan,  nagpukaw a kasla bullalayaw iti tangatang. Saanen a nagsubli daydi a talugading ti plumak uray idi isab-itkon iti diding ti kuarto ti ab-abangak a balay iti siudad ti bunga dagiti naunday a rabii a panagpuypuyatko iti panagbasak. Ad-addan a nagpukaw idi makastrekak iti napintas a panggedan ta idin nagbalinakon a maysa kadagiti regular a rupa kadagiti pagpalpaliwaan iti siudad.

     Nakalneden iti pungto ti daga ken taaw ti higante a bola ti apoy idi panawak ti lumboy ken turongekon ti Nagpanaoan. Dagus a nalukaisan ti kurtina ti sipnget, nga itay pay laeng a

nangabbong iti lubong, idi tumpuar iti tapaw ti bantay Catayagan ti sibubukel a rupa ti bulan. Riniwriw a bituen ti agrimrimat iti law-ang. Inapiras ti pul-oy ti angin dagiti pagay sana impallais ti bang-i dagiti dandanin a maluom a dawa.

     Iti daytoy a kinalawag ti aglawlaw, nawaya a mailasindak la ketdi dagiti kalugarak inton lasatekon ti purok, nakunak iti nakemko. Ket no mapasamak ti kasta, dagus nga agtayab ken agwaras ti damag a simmangpeten ti pimmanaw nga anak ti away Nagpanaoan, ket kas kaugalian tumarayutoyton dagiti umay umiliw ken makisarabo kaniak. Immisemak. Pinartakak ti nagna. Awan ti pasarabok iti bay-onko ngem ibuangkonto ti amin a linaon ti tersena ni Nana Orang a kaarrubami iti away para kadagiti mailiw a kalugarak. Naragsakto la ketdi daytoy a panagkikitami manen.

     Adu ti nasabatko idi sumrekakon iti away ngem kaaduan kadagitoy ti agtutubo. Tinaliawdak iti apagapaman sada met la imbaw-ing ti imatangada iti dayta pagpapatanganda, a pagarupek a makaray-aw gapu ta pasaray rumimbaw ti nasarangsang a paggaakda. Agaabay dagiti agtutubo a babbai ken lallaki iti tugaw a kongkreto iti sirok dagiti poste ti elektrisidad iti igid ti kalsada. Agkakantada iti nakulagtit a kanta a dangdanggayan ti sonata nga agtaud iti nakalukat a radio. Nalagipko la ngarud idi siak met ti agtutubo a ti kantami ket naumbi, nalamuyot ti sonata a danggayan ti gitarra wenno kutibeng.

     Kasla matartarimbangonak, kasla saan nga away Nagpanaoan ti sinerrekko no di ganggannaet a lugar ta iti agsumbangir a dalan nataratar dagiti agkakapintas a balay ken dadduma pay a pasdek a silsilnagan dagiti bombilia ti elektrisidad nga agsasalip iti raniagda. Sumagmamano laeng ti balay iti Nagpanaoan idi pumanawak. Babassit ken nagatep iti pan-aw ken nagdiding iti nagtinnakep a napisi a kawayan wenno bulo. Lamparaan laeng a naaramid iti nagawangan a bote ti sarsaparilia ken segden ti gas wenno lana ti sininglag a niog ti kaaduan a silaw iti rabii idinto a petromax met kadagiti dadduma a nasalsaliwanwan bassit ti panagbiag dagiti agindeg. No iti kalgaw ikalinaka ti tapok agingga iti pingil iti dalan a mamagkamang iti away ken iti ili, ket no iti met panagtutudo ilumlomnaka iti pitak agingga iti ngato ti tumeng. Karitela  laeng wenno kariton wenno pasagad ti mabalinda ti dumaliasat iti daytoy a kalsada. Ngem ita kongkreton ti kalsada, nalinis, nalawa a kunam la no nayukrad a kurintinddog a lupot a pagnaan dagiti mabalangatan nga aribai iti away no kasta a madanon ti piesta.

     Kasla saan a mapugsat nga innarakup, saan nga agsarday a sinnangit ken kinnablaaw ken dinnamag ti simmabat kaniak idi sumangpetak iti balaymi, ti balay a nagatep pay laeng iti pan-aw ken nagdiding iti bulo, maysa kadagiti mabilbilang laengen a pagtaengan a “nabati iti ngalay ti dalan” idi sumangbay ti rang-ay iti Nagpanaoan kas panangilawlawag dagiti dadakkelko ken sumagmamao laeng nga immay kumita kaniak. Nakatugawkami amin iti bangko a kawayan iti abay ti nakalukat a tawa a tantannawagan ti bulan. Da laeng kasinsin Ben, kinaubingak a Pepe ken dua a putotna, ken ni Anti Oring ti immarak ken sumangsango iti pasarabok nga arak, sigarilio ken tinapay a pinagatangko iti dati a tersena ni Nana Orang nga itan nagbalinen a dakkel a groseria.

     “Ayandan?” simmublatak a nagdamag a dagiti dadduma a kapatadak idi ken matandaanak a panglakayen iti away ti kayatko a sawen kalpasan a maisalaysayko ti biagko iti siudad. Nangruna a dinamagko ni Ramon, ti kanayon a kakuyogko a mapan agsawar iti bantay no agsilokami iti billit wenno abuyo,  dinamagko ni Tata Anno, ti panglakayen a binirngasanmi iti berdugo gapu ta lumasatkami amin a dandanin agbarito iti tadem ti kaas-asa a bunengna kalpasan nga aguperkami iti karayan tapno saanto a nadara ken naut-ot inton pisiennakami iti daydiay sapsapinanmi, sinaludsodko pay dagiti matandaanak a nangpangayed ken nangparagsak kadagidi naunday ken naglabas a panawen….

     “Nalatak nga inhinieron ni Ramon. Isu ti nangaramid iti kalsada ti away,” insungbat ni tatang.

     “Nabayag metten a nagawan dagiti pinanawam a panglakayen, napandan simmaklang iti Namarsua,” nagtimek met ni Anti Oring.  “Dakamto met siguron ti sumaruno iti saan a mabayag.”

     Insalaysayda pay dagiti dadduma a nagbaliwan ti Nagpanaoan – pisikal ken ispiritual nga agpang, kas iti agpukpukawen a kaugalian a panagiinnarak wenno panagsisinnarabo no kasta nga adda sumangpet nga aggapu iti adayo. “Dandani pay ketdin agbalin nga ili ti Nagpanaoan ket sabalinto payen ti naganna,” innayonda.

     Kalpasan bassit ti nabayag a panagpapatangmi, timmakderak sa inwarasko dagiti matak iti ruar ti tawa, iti sigud a pagaayamanmi idi iti linnemmengan wenno patalunton no kasta a nagtimbukel ti bulan. Ngem kasla adda nagsullat iti karabukobko ta ti lugar a pallailanganmi idi ket pinaileten dagiti adu a pasdek – balay ken paglakuan. Gumilapgilap ti silaw dagiti aglabas a lugan, mangngegko ti iriag dagiti adda iti uneg ti pagtaenganda a mabalin nga agbuybuya iti nakalukat a telebisionda.

     “Nabayag a nagpukawka, Kasinsin. Pagarupmi a dimo mapanunoten ti agsubli pay iti Nagpanaoan. Agmaymaysaka a nagsubli, nabati kadi idiay siudad ti kapisi ti pusom?” inamad met ni Ben.

     “Awan pay ti kasimpungalanna. Kasla saannan san a mapanunot ti mangasawa!” dagiti dadakkelko ti simmungbat.

     “Ne…no awan pay ti kaingungotmo, Pari Erning, ditoy ngarud away ti pangbirokam. Sabagay, kas pagsasao, awan met la iti kas kaarrubam no asawaem ti inka biroken ta ammomon ti kababalinna,” insengngat met ni Pepe kalpasan a maitangadna ti basona a naglaon iti arak.

     “Dayta siguro ti nagsubliam, Kasinsin. Umaymo gibusan ti kinabarom ditoy Nagpanaoan,” kinuna manen ni Ben idi maitangadna met ti basona.

      Ulimek latta ti insungbatko idinto a nagtalinaed a nakaturong dagiti matak iti ruar ti tawa. Diak ammo nga ilawlawag no apay a kellaat lattan nga indatagko iti opisinami ti umuna a panagbakasionko iti probinsia ken idi iturongnakon dagiti sakak iti pagurayan ti lugan a mapan iti estasion ti tren. Dukot ngata iti biag iti siudad ti nangituang iti kamaudianan iti kinatibker ti karik a diakton sublian pay ti lugar a nangted iti sugat iti pusok a saanto ngatan nga aglunit uray iti kaano man? Wenno iturturongnak ngata ti gasat tapno—ta kas iti pagsasao nga “awan met la iti kas iti nakayankam no kasimpungalam ti birokem” – gibusakon ti kinabarok iti daga a dinakkelak? Pudno, adu a babbai iti siudad ti naglabas iti biagko. Maibilang pay ni Carla, ti dandani metten panawan ti panawen a kaopisinaak ngem diak intulok a maigalutak kenkuana iti agnanayon. Awan ngamin kadagiti babbai iti siudad ti makitak nga umagpang uray man la apagapaman kadagiti galad ti balasang a napukawko iti Nagpanaoan.

     “Ngem kasano koma a mangasawa ket awan met urnongna? Daytoy la balaymin, dina pay mapabaro!” kinuna met dagiti dadakkelko a kasla manidsidir ti bosesda.

     “Dikay madanagan, Inang, Tatang. Pabaruekto!” kinunak idi makakitaak iti gundaway tapno awidek iti sabali a turong ti saritaan.

     “Lakaykan, Erning. Ngem nupay kasta, ubing met ti langam ta saanka a nailumlom iti pitak a kas kadakami ditoy!” insallin latta ni Pepe nga umis-isem.     

     “Adda irekomendak a kalugarantayo, ni Soling, ti kaanakan ni Ason!”

      Kasla man nabriat manen ti sugat iti pusok. Nagpadara. Ason…Ason… naisennaayko.

     NAGPASIARAK iti kataltalonan iti maysa nga aldaw a katibok ti ani. Nalagipko dagidi panawen a pannakilumbak ken dagiti kapatadak kadagiti mangnganup nga aso a mangtiliw kadagiti madugsak a pugo ken tukling a sumpok kadagiti naganian. Ngem awan ti nakitak nga umaniriag ken tumanaray a babbarito wenno babbaro iti kataltalonan ta sabalin ti wagas ti panagani. Idi rakem ti usaren dagiti agani, nga agririnnabak pay ken agkakatawa iti sirok dagiti lingaling, a mangkettel kadagiti dawa ti pagay. Ita lallaki laengen a nakaiggem iti kumpay ken nakarukob nga aggapgapas kadagiti aanien a pagay. Iti sabali met a kinelleng iti abay ti nabuntuon a nagapasen ken mabalin a nabilagen a pagay, agan-andar ti maysa a bassit a tiliar.

     Agbueltaak koman idi adda mangawag kaniak. Nabigbigko da kasinsin Ben ken kinaubingak a Pepe a mangpaypayapay kaniak. Dinagusko ti napan iti yanda.

“Daytoy ti gundawaymo a mangsirpat ken ni Soling, ti kaanakan ni Ason!” inkissiim dagiti dua idi makadanonak iti yanda. Insungoda ti maysa a balasang, nga agtawen ngata iti duapulo ken nakabado iti atiddog ken nakakallugong nga agdadait iti sako a napno iti irik iti abay ti tiliar.

     Nagragutok ti barukongko idi mingmingak ti balasang. Kasla nakitak manen ni Ason. Agkakaingasda la unay! Kasla awan ti nagdumaanda, iti dati a kaayan-ayatko! Ket nagampayag manen ti panunotko kadagidi a panawen a dandaniwak ti bulan ken dagiti bituen iti tangatang….

     IDI saankon a masarkedan pay ti nagsubli a dati a pitik ti pusok ken taray ti darak, napuotak laengen ti bagik iti maysa a rabii a kasangsangokon iti balayda ti kaanakan ni Ason. Ngem kas iti kaugalian ti natakneng nga agrayo, diak impudno a dagus ti riknak kenkuana. Inaramatko ketdi ti napaneknekanen ti kinasamayna a panangpatinnag iti pagrayuan – ti panangabalayan wenno itutulong kadagiti aramid iti pagtaengan ti balasang a kas iti panagsakdo iti danum, panagbalsig iti pagtungo a kayo ken dadduma pay nga aramid a makaited iti panangay-ayo saan laeng iti pagrayuam no di pay ket kadagiti kakabagyanna nangruna dagiti dadakkelna. Ngem saanko unay a naaramat daytoy a wagas ta ti kaamaan ti balasang ket maibilang metten kadagiti rimmang-ay iti away Nagpanaoan.

     Impudnok ti riknak iti balasang idi namnamaek a naluomen ti panawen. “Nalabit,  a maawatam dagiti tignayko. Adda kadi namnamak?” kinunak a minatmatak ti rupana a kas man la ni Ason ti mingmingmingak iti agdama.

     Ngem saan a simmungbat ti balasang. Namrayannak ketdi a kinita iti apagapaman sa met la nagbaw-ing. Ket diak ngarud napilit a simmungbat. Nalabit, nakunak iti nakemko, a kasapulanna pay ti ad-adu a panawen a mangamiris iti yar-arungaingko kenkuana. Naisangalakon iti kastoy a gundaway iti napalabas. Dagiti babbai, nangruna dagiti naemma, pagling-etandaka sadakanto supapakan. Ket iti panaglabas dagiti aldaw intuloyko ti panangannongko kadagiti aramid a namnamaek a manglunag iti rikna ti balasang ta kas iti maysa manen a pagsasao: “awan ti bumato a puso iti makalunag a panagrayo.”

     MAYSA a napigsa a bagyo ti dimteng iti Nagpanaoan iti maysa nga aldaw. Maigaygayang ti agtinnag a tudo, kasla malsok ti atep ti balaymi. Binabalawdak manen dagiti dadakkelko gapu iti panangbaybay-ak iti kasasaad ti panagbiagmi iti away. “Inton ano met a namnamaenmi ti rang-ay?” inyasugda.

Arbis laengen ti tudo idi sumarungkarak manen iti balay ti kaanakan ni Ason kalpasan ti dua nga aldaw. Ti baket nga inana ti nangsabat kaniak idi agtuktokak iti ruanganda. Agsangsangit nga inyawatna kaniak ti maysa a surat. Binasak:

Inang, ammok a kayatyo ni Tata (Manong) Erning para kaniak. Ngem diak maisuro ti pusok. Pakawanendak no simmurotak iti lalaki a – Saankon nga intuloy a binasa. Inyawatko ti surat iti baket saak nagbuelta a pimmanaw. Nainayad ti pannagnak iti sirok ti arbis. Saan a nagbayag nagtengko ti igid ti waig nga itan nagbalinen nga agluplupias ken agung-ungor a pimmitak a danum. Binirokko ti lumboy. Awan iti dati a yanna. Nalawa a nagawangan a kurukor ti simmabat kadagiti matak. Linemmes ti ungor ti waig ti nagaon iti barukongko.

AGMARMARATUBBOG dagiti mata dagiti dadakkelko bayat ti panagbuyada kaniak nga agikabkabil kadagiti lupotko iti bag. “Inton ano manen nga agsublika iti away nga umay kumita kadakami?” inamadda.

Nagtalinaedak a naulimek. Kasla agtaptapaw pay laeng iti angin ti panunotko, agsublisubli kadagiti napasamak—ken ni Ason…iti napalabas….

Dimteng ti triseykel a pinaawagan dagiti dadakkelko a pagluganak nga agpa-ili. Kasla diak napupuotan ti limmugan ket idi agtartarayen ti triseykel iti kalsada tinaliawko ti Nagpanaoan. Makitak dagiti dadakkel a balay nga iti tuktok dagiti gumilgilap nga atepda, nakatakder dagiti agduduma ti langada nga antena ti telebision, makitak dagiti poste ti elektrisidad a kasda man makikinkinnamat iti nagluganak no kasta a malabsak ida. Makitak pay laeng dagiti dadakkelko iti igid ti kalsada a mangisursurot iti panagkitada iti nagluganak. Nalagipko ti yas-asugda ket kas man la maysa a kararag ti nagaon iti bibigko: “Inang, Tatang, ikarik a patarimaanko iti mabiit ti balaytayo!”

“Itulodnak iti estasion ti bus, saan nga iti estasion ti tren,” imbilinko iti barito a driber idinto a nagparang iti mugingko ti umis-isem a rupa ti nabaketanen a kaopisinaak, ni Carla. Kasla adda immaplaw nga angin ni gagar iti barukongko. L

       _________________

      Naipablaak iti Bannawag

       1973