SAAN A SUMUBLI

TI PANAWEN

 

                     Sarita ni PELAGIO A. ALCANTARA

 

                  “Awan aniamanna, Nayang. Saanka la ket a mataktak nga aglaba,”

                           kinuna ni Tang Marcos ket impattogna ti danum iti batia.

 

     MANIPUD iti daya, iti ballasiw ti bantay Bullagaw, simmangpet ti nasalemsem nga angin a pakpakauna iti arbis iti Mayo.  Gimluong ti dakkel a gurruod iti barukong ti langit  ket naibuyat ti tudo. Bimmangon dagiti naidasay a ruot ket nagsaknap ti sang-aw ti nariing a daga iti aglawlaw.

     Immanges ni Tang Marcos iti nauneg apaman a nasimpanan ti palikod ti arado. Kasla adda nagtubo a nalangto a banag iti barukongna. Timmaldiap iti daya. Sadiay, nakitana -a tambak a nangiturong iti danum kadagiti naatianan a kali, dagiti ibbet a pastor nga agbirok iti baro a sulbod.  Aggiinnangotda a kasla adda nangnangruna pay laeng a parabur ti langto ti barukong ti daga.

     Nailasin ni Tang Marcos ti toro, ti ari dagiti ibbet, a madama a mangas-asa iti puon ti dakkel a kayo. Darasudos daytoy a toro.  Isu ti pangulo dagiti sabali pay a toro nga ibbet, agsipud ta dakkel, nabisked dagiti sarana. Natured.  Lakayen ngem awan pay ti makaparmek kenkuana iti sinnangdo. Uray dagiti agkabanuag a toro.    Nasdaaw ni Tang Marcos no apay nga awan ti makaparmek itoy a toro. Ngem ad-adda a masdaaw no apay a saan a kas itoy amin a toro. Kasuronna no apay a managbukbukod, mananggundaway ken nabuklis daytoy.

     Nagsubli ni Tang Marcos a napan nagtugaw iti pasagad a nakaisimpaan iti arado. Nariknana ti naigiddato a panagbalbaliw ti panunotna.  Nalagipna a no koma kas iti toro iti taltalon, maysa nga ibbet a maikkan iti adu a gundaway a mangsapul ken mangpili iti kaasmangna ti kalaka ti panangasawa, saan koma a madanagan. Nalaka koma, agsipud ta natured, napigsa ken maaramidna amin a kaykayatna agsipud ta isu ti ari dagiti arban.

     Tunggal makitkitana ti natured a toro, malagipna latta ni Nayang, ti balasang a kayatna koma nga asawaen. Ngem uray no ania a kinasinged ti arapaapna, agtalinaed laeng a darepdep ti essemna ta saan a kas ken ni toro ti kinaturedna.

     Kayatna ti agbalin nga ama ti dua wenno tallo nga ubbing. Ti maaddaan koma ti naragsak, uray saan a napintas nga asawa a mangiluto, mangilaba ken mangbalon kenkuana no adda iti taltalon. Saan met ket a ti gapu ti awan a mabirokanna a pagdatonan wenno ti agsalogen a tawenna, ngem agsipud ta adu dagiti banag a baklayen ti maysa a naasawaan a kas iti patinayon nga ibalbalakad daydi amana a  nabayagen a natay.

     Nabayagen daydi tawen a panggepna a panangitaray koma ken ni Dora nga anak ti lakay a mannadi idiay Damian.  Saan a napintas ni Dora ngem naalibtak maipapan iti daga ken namsek a nalaing ti pammagina. Ngem idi  impug-aw  ni Tang Marcos ti panggepna ken ni amana, saan nga immannugot ti lakay. Kinuna ti amana:  “Ania, mangasawaka? Apay Marcos, sarsarita ti kunam ti panangasawa? Kasla tumiliw iti ibaud a manok ket kalpasanna, ibulos manen no mapaneknekan a dakes ti senialna tapno mapan agsukay iti lamutenna iti rugit ti daga? Saanmo nga ammo, Marcos, a rigis, lagangan laeng ken banga ti adda kenka? Ayna, agtagtagainepka…” Ket idi sinungbatan ni Tang Marcos tapno ikalinteganna ti bagina, rimmaba ti pungtot ti ama.  “Buisit!  Awan ti bainyo nga annak.  Mangasawaka, kalpasanna, pangalaam ti panarakenmo kadagiti annakmo? Saannak a naan-ano koma a nangibaklay  no ammok a kastoy ti rigat ti adu ti annakna a kamkamaten ti pamigatna.  Saanko met nga iparit. Ta ammok nga adda met mayat kadakayo. Ngem agsapulka pay bassit  samonto panunoten dayta.

     Pinampanunot ni Tang Marcos ti patigmaan daydi amana. Agpayso met a saan  nga ang-angaw ti  addaan iti asawa. Saan nga ang-angaw ti madelnakan  a dila, a kas kuna dagiti nakariknan iti rigatna.  Malagipna ita ni Dora nga immmuna a nakakayawan ti riknana.  Nagtaray da Dora ken ni Insiong iti saan unay a nabayag kalpasan daydi panggepna koma a mangasawa kenkuana.  Ket agpapan ita, makitegtegged pay laeng da Dora ken dagiti dua nga annakna iti panagbayo.

    

 

     Ngem ita ta dimteng manen ti panagtutudo, ti padpadaanan a panagtatalon, simken kenkuana ti daan a panggepna a nabayagen nga naipatli iti barukongna.  Nadlawna ti nauneg nga iliw a saanen a kabaelan nga idulin ti kinamaymaysana.  Masapulna ti kasinnaranay a  kas iti arbis a pagbiag dagiti mula. Masapulna ni ayat a nabayagen a natikag kenkuana.  Masapulna ti maysa a kataktakunaynay inggana iti di matay.  Apay nga immapay  kenkuana daytoy a rikna ita ta agsalugen ti kinaagkabannuagna? Narigatna a maawatan no apay a kadagitoy a tawen ti panagbiagna iti  panagipasnek unay ti nakemna a mangasawa. No apay a di pay la nagasawa idi. Kas ken ni Insiong nga asawa ni Dora, nagbiag met koma latta agraman dagiti annakna. 

     Pudno. Immadu ti talonenna. Ita, immawat manen ti sabali pay a bangkagenna.  Ngem kas kadagiti padana nga agtaltalon iti lugarda,  saanna a maikeddeng a naminpinsan, a,  ti kaadu ti talonen ti mangpatalged iti saan a panagkurkurang. Adda tawen a kaadu ti apit, kasta met ti kiddit.  No mangasawa ita,  ipalubos ni Apo Dios, saanto a madanagan a pulos ta adu ti naiyulida a pagay. Saan.  Narigat a petpetan dagiti agtaltalon daytoy a kinapudno, nagruna iti lugarda  nga iti la tudo ti pangnamnamaan dagiti itukitda. Ngem ammona nga iti isasangpet ti nalamiis a tudo, manipud iti ballasiw ti Bantay Bullagaw, ikuyogna ti daan a tarigagay nga agal-alikubeng iti barukongna: a maaddaanen iti asawa tapno adda katulonganna iti panagmaymaysana, iti rigat man wenno gin-awa, ragsak man wenno liday. Ket ita, masapul nga ipasnekna ti kasinnaranayna.

     Siasino ngarud ita ti tuparenna? Daytoy ti immuna a saludsod iti bagina. Uray iti panagpili laeng, maysa a karigatan daytoy nga aramiden a kas pakpakauna nga addang iti panagasawa. Mariknana ti kinatakrotna.  Panagpili  iti kawes a mataginayon ken mainumo.

     Saan a masapul a napili unay. No nagaget ken nairuam iti daga dayta a balasang, umanayen.  Ni Toria?  Nagaget ngem adda umul-uli kenkuana a Hawayano. Ni Sioning? Ubing unay.  Napudaw ken nakaadal payen.  Nalabit a maysanto kadagiti taga-ili ti mangasawa kenkuana. Adda pay ni Binang. Adu ti

madamdamag a kaayan-ayatna.  Napili, ken nangato dagiti arapaapna. Ni Rosa? Isu ti kapintasan a balasang iti awayda. Asawaento ti anak ti maestro, kasta ti agwarwaras a damag. Awanen ti malagipna, malaksid kadagiti bumalasitang a naalibtak iti padaya.

     Dagus a timmammidaw ti isem ti napuskol a bibigna idi nalagipna ni Nayang a sangaili idi napan a panagani. Kabagian kano ti asawa ti kompadrena. Taga-Pangasinan ni Nayang, ngem agpada nga Ilokano dagiti  dadakkelna. Idi bassit kano pay, innala met ti ikitnan idiay Ilocos Norte.  Sadiay iti nagbasaannan, ngem nagturpos laeng iti maikapat a grado. Naam-ammona ni Nayang idi nagkaanianda idiay Kamkambot. Nalanay ti pannakisarsaritana. No sungbatanna dagiti saludsod ni Tang Marcos, “Manong” amin ti pagtungpalan dagiti balikasna.

     Duapulo-ket-tallo ti tawen ni Nayang. No dagiti lallakay ti agsasao, karamukom a bayabas pay laeng ni Nayang.  No pamuyaan ken lunglung-ay, saan nga isu ti maudi, ngem saan met nga isu ti umuna.  Atiddog ti buokna. Kayumanggi ken nabukel ti barukongna.  Mabalin a no maysa a lalaki ni Nayang, nabayog a pudno ti barukongna.

     Wen, ni Nayang.  Inkeddeng ni Tang Marcos iti panunotna.  Nairuam iti rigat ni Nayang.  Ammona ti agsalimetmet. No isu ti maasawana, nabusnagto met dagiti annakda. Ni Nayang la ketdi ti umuna ken maudi a pilina!

     Naggapu ni Tang Marcos a nagarado iti bangkagna iti dayta a bigat. Lineppasna a nasapa iti kiniwarna a pagbunubonanto tapno ranaenna ti panaglaba ni Nayang iti bubon iti saan unay nga adayo iti balayda.  Masirsirpatna ni Nayang nga aglablaba wenno agdigdigos no mapan agiwarwar iti pastorna.  Ket mabalin nga ita ta saan pay unay a nakangato ti init, addan ni Nayang nga aglablaba.

     Kasla kitkitaennan ti nabukel ken makaguyugoy a barukong ni Nayang a napespes iti bidang manipud iti kilikili.  Ti nalinis a tengngedna a kalkalay-aten ti atiddog a buokna. Kinidagna ti bakrang ti nuang a saksakayanna ket iti saan a mabayag, masiripna nga agpayso ni Nayang nga aggelgelgel ti abay ti bubon iti sirok ti Bittaog.  Inggalut ni Tang Marcos ti tali ti nuang iti puon ti sagat, kalpasanna, nagdardaras a napan iti ayan ti balasang a nakabidang.

     Dandanin makaasideg ni Tang Marcos idi tumakder ti balasang. Sitatalikod pay laeng iti umas-asideg a lalaki.  Nakita ni Tang Marcos ti panangukarkar ni Nayang iti bidangna sana met la inirutan. Pinidut ti balasang ti timba ket nagdumog tapno agsakbo. Iti yaasideg kenkuana ni Tang Marcos, nakigtot ni Nayang, inagawaanna nga inalikumkom ti kimpet a nabasa a bidangna ket naibbatanna ti tali ti timba.

     Nasirpat ni Tang  Marcos ti nabukel a barukong. Ti kilikili iti ngato ti bidang ken ti sukog ti patong iti nabasa a bidang! “Eh, natinnag sa met ta timban, Nayang,”  kinunana.

     Nagtugaw ni Nayang ket rimmag-o ni Tang Marcos  agsipud ta ammona ti kaipapanan dayta nga inaramid ti balasang. No maituredna la koma ti mangrukod iti kababagi ni Nayang ita ta sibibidang! No koma! Ket nariknana dayta a rikna itay buybuyaenna ni natured, nasiglat a toro iti  kataltalonan nga ari dagiti arban! No maysa la koma a tipping ti kinatured ni toro ti mainayon ita kenkuana!

     “Bay-am ta kawitek”, kinuna ti Tang Marcos. Nagtarus a nangsalingsing iti murdong ti kawayan a naiwara iti saan unay nga adayo iti bubon. Nagsubli iti abay ni Nayang ket linibasna a tinaldiapan ti  ngatuen ti barukongna. Bubon!  Nagrukob ni Tang Marcos, ket ay, gasat, napan immabay ni Nayang!

     “Nalibeg met ti danum, Manong.”

     “Uray ta ababaw met.”

     Nasagid ti lalaki a saanna nga inggaggagara ti ramay ti babai  ket nagaradap ti lamuyotda iti amin a susuopna.

     “Dios ti bumales, Manong. Naimbag ta nairanakayo”, kinuna ni Nayang.

     “Awan ti aniamanna, Nayang. Saanka la ket a mataktak nga aglaba”, insungbat ni Tang Marcos.

     Impattogna ti nagyan iti tabo. “Kargaak pay ti tangki, Ading.”

     “Saanen ket gumanatkay’ sa, Manong. Kababain.”

     “Saan, Ading. Sangsangpetko a nagarado idiay bangkag,” iliblibasna a taliawen ti puraw a kilikili ni Nayang.

      “Naalibtakkayo nga agpayso, Mang Marcos,” indayaw ni Nayang.

      “Mangin-inut datao, Ading. Di mainumnuno sa awan ti madadaan a katulongan,” insungbat ni Tang Marcos.

      “Apay ngamin a dikay mangasawa, a!”

      Nailabeg bassit iti angaw ni Nayang. Kakaasi laeng a nangibirbirok iti namnamaenna a sungbat ti rabak ti balasang.  “Awan met mayat kadatao, Ading,” dayta ti sungbat a napanunotna.

     “Kunkunayo la dayta, a. Magustuan ti babbalasang ti naalibtak a lalaki.” Agkatkatawa ni Nayang.

      “Uray iti daytoy a kinalakayen, adda pay la ngata mailaw-an, Ading?”  Naibugas ti amin a riknana iti saludsodna.

      “Saan kano a malakayan ni ayat, Manong,” immisem ni Nayang.

     Nagkarayam a kasla di maigawid a banag ti nalag-an a rikna iti amin a paset ti bagi ni Tang Marcos idi nasiputanna ti impasaruno ni  Nayang nga isem kalpasan ti panangisawangna iti “Saan a malakayan ni ayat, Manong.”

      Timmakder ni Nayang idi napekkelna ti maudi a lupot. Ket impenpenna ida iti rabaw ti batia.

     “Agurayka, ading ta ‘buatanka,” inyawat ni Tang Marcos idi gay-aten ni Nayang nga ibuat ti nilabaanna. Immasideg ti lalaki ket nalang-abna ti nasadiwa nga ayamuom ti balasang apaman a bitbitenna ti batia nga iparabaw iti ulona. Nakitana manen ti napespes a barukongna.

      Nagyaman ni Nayang.  Pinetpetanna ti siglot ti bidang ket tinengngel ti maysa nga imana ti batia a sisusuon kenkuana.  Sinurot ni  Nayang ti agpalaud a desdes.

      Simmaruno met ti lalaki. Iti sirok ti bumarbaran nga init, kasla nagluom a kamatis ti bukot ni Nayang.  Sinaruno ti lalaki ti balasang aginggana iti nagsapalan nga agturong iti balayna.  Sinipsiputanna ti ling-i ken panagwidawid ti balasang agingga iti nailinged iti napuskol a kawayan.

      “Inton’ rabii, umayakto iti balayyo, Nayang. Iggamakto dagiti imam. Yarasaaskonto…wen, yarasaaskonto a sika ti ay-ayatek… a sika ti kapatgan a babai kaniak…ibagakto kenka a sika ti asawaek.”  Dagitoy ti pampanunotenna idi agturongen iti nakaibaudan ti nuangna. Pinuruakanna iti sango ti ayup ti sangakerker a garami.  “Masapatanto nga ituloy no malem ti pangtedta tapno saanak a maladaw a sumarungkar iti balay da Nayang,” kinunana iti nuangna.

      Iti sango ti buong a sarming,  kasla maysa nga agtutubo a saanna nga ammo ti kutkuttienna iti bagina. Sirig ditoy, sirig dita.  Pasarayna pidilen ti naingpis a lasag ti pingpingna.  Saan met gayam a lakay unay!

     Nabayagen a tawen daydi naudi nga igagatangna iti pomada.  Daydi laengen naudi a panagpasiarna iti balay da Tinang. Ita, saan a mapnek iti pannakaamuy ti buokna. Nagsakuntip idi malagipna a di gayam nakagatang ti pulbos.  Namrayanna nga inaprosan ti sumilsileng a rupana ngem kaskasdi a kimmaro ti kinasilapna.

      Agsagsagawisiw idi addan iti baet dagiti nalawa a kamageyan a nagbaetan iti balayda iti ayan ti balasang. Mariknana ti kasla nakipet a panagangesna iti inaramatna a pagan-anay ket iti sapasap a suli ti bagina, timrem ti ling-et.

      Nalagipna manen ti asidegen a panagmumula. Inar-arapaapna ti ladawan ni Nayang a sumungsungad manipud iti laud a sisusuon iti labba a nagyanan iti ibalonna, dagiti annakda nga umalanto ken ni Nayang. Ti nawadwad a pagay a yulida no ikkan ti Langit ti naan-anay a gasatda, ken adu a laok ti nateng nga ipailinto ni Nayang iti aldaw ti panaglako. Simmamay kenkuana ti tured ti ibbet a toro, ti naalibtak ken nabileg a mangituray kadagiti kabaian ti taltalon. Ket  masmasdaaw no saan a kastoy ti rikna amin nga agpanggep a mangasawa iti babai a kas ken Nayang.

      Adda pay la iti ruar ti bakod idi masirpatna ti silaw iti balay ti kompadrena. Pinartakanna iti nagna idi matimudna nga adda agsarsarita iti asideg ti tawa.  Timek ni Nayang! Nagsarimadeng iti sango ti agdan idi mangngegna ti insawang

ni Nayang.

      “Cito, Ibagamton kada tatangmon ta dumanondan…”

      Kasla namermeran iti dagum ti puso ni Tang Marcos.  Agpadanonen ni Nayang! No kasta, adda kinatulagnan! Kasla nagtayyek ti daga a yanna. Ket nariknana ti panagkapsutna a kas iti panagpakumbaba ti laklakay a toro nga inabak ken sinallinan ti ub-ubing a kasalisalna. Idi pay laeng ti pannakariknana iti di maigawid a panaglakayna. L   

 

 

 

_____________________

Naipablaak iti  Bannawag

       Hunio 13, 1955