TI ELIGIO NI

MAESTRA ONOR

 

Sarita ni CRESCENCIA R. ALCANTARA

 

 

   “Nagbalin nga igamko ti kinatarnaw ti karik uray tuduendak pay nga

    agindadalus.  Kamaudiananna, ikallaysak  dayta a sapata, Nana.”

 

       SIMRIAM TI BARUKONGNA idi makitana ti surat iti tengnga ti lamisaanna. Apay a pagay-ayat ti pangulona ti linilibas? Apay a dina irana no adda tapno ammona ti aramidenna?

       Ammona ti linaon ti atiddog a sobre. Isu a narigat a patulokenna ti nakemna a manglukat. Ania pay la ti mamaayna? Ngem nailanad ti naganna iti sobre:  Miss Honorata Rosete, Adviser, Grade Six Pink. Awan sabali a makalukat no saan nga isu.

       Pinidutna ti sobre sana linapgis ti pungtona. Binasana ti surat:  From the Desk of the Principal:  Sika laeng ti makadesidir iti daytoy a parikut, Miss Rosete.  Adda kadagiti imam ti masakbayak. Ammom ti kayatko a sawen. PR.

       Maikadua daytoyen. Saanen nga agpakpakaasi. Mangipangpangtan.

       Nagkatawa ni Maestra Onor. Maysa laeng ti kayat ti surat a mapasamak: Ni Roly  ti agbalediktorian ita.  Gapu ta anak ti alkalde.  Gapu ta kompadre ni Diputado ti amana.

       Kasanon ni Eligio a balediktorian manipud  Grade One? Gapu kadi ta anak laeng ti maysa a marigrigat?

       Asino daytoy a PR? Pedro Roman, maysa a prinsipal.  Isu ti superiorna.  Nagprinsipal gapu iti kabaelanna a pumikpik ken sumallabay ken papikpik ken pasallabay. Nayakar ditoy Flores Central School idi petisionanda iti sigud a yanna gapu iti siglatna a “kumadre, kumutong, kumabit.”

      Maysa a krimen daytoy, Mr. Roman, imkis ti nakemna. Kinadangkok a mamindua ti kinalaadna gapu ta maidagel dagiti marigrigat a makabael! “Dagiti babassit ti gundawayna iti sidong ti biag, ad-adda koma ti karbenganda iti sidong ti linteg.”  Natayen ti pangulo a nangisawang itoy ngem saanto a matay dayta a prinsipio.

      Adda simrek.

      “Good afternoon, Miss Rosete.” Inkablaaw ni Eligio nga umis-isem.

      Limmag-an ti riknana.  “Good afternoon, Ely.”

      Nagtugaw ti ubing iti sango.  Dinumoganna ti kuaderno ken librona. Ni Ely ti rumbeng a mairaman iti paeksamen ti pribado a kompania agsipud ta isu ti “marigrigat ken makabael.” Ket no maigasatanna, makapagadal iti high school a kas eskolar.  Mapukawna dayta a gundaway no saanna a maragpat ti umuna a promedio.

     Adda nagpukkaw iti ruar. “Nadunor ni Rafael, Ma’am, tiniro ni Roly.”

     Nakitana ni Rafael a nagulgolan iti dara. Sinabatna a kinibin ken inturong ti ubing iti school clinic. Inallawat ni Miss Cortes, ti first aid teacher, ti bumbumsag nga ubing.

     Sinapul ni Miss Rosete ni Roly.  Nadarimusmosanna a nagtaray. Nagsubli iti lamisaanna. Nadanonna ni Ely iti tugawna a di pay immalis.  Kasla saanna a napuotan ti karibuso iti pasnekna nga agbasbasa iti libro. Nalagipna a patunton ti guidance counselor. Ngem isu met a sumrek.

     Dinamag daytoy no sadino ti ayan ni Roly.

     Imbagana a nagtaray itay nakitana.

     “Nasiputak a pimmidut lattan iti bato, Onor. Pimmidut met ni Rafael ngem isu ti napuntaan. Kunak no immay ditoy.”

    “Saanko a nasiputan, Maring. Dimmaran ni Rafael itay  rummuarak.”

     Adda nangngegda a banurbor.  Nagsardeng ti nangisit a dyip iti sango ti ruangan ti pagadalan.  Rimmuar a dagus ni Miss Tacad idi makitana ti superbisor ken ti sekretario ti alkalde. Nagturong dagiti dua iti kuarto ni Miss Rosete.  Tinaldiapan ni Miss Rosete ti pagorasan.  Duapulo pay a minuto sakbay ti serrek.

     “Good afternoon, Miss Rosete,” ti sekretario ti kimmablaaw.

     Kimmablaaw met da Miss Rosete ken Eligio. Pinastrek ti maestro dagiti sangaili.  Ni Eligio ti nangyawat iti tugaw.  Rimmuar ni Eligio idi makatugawda.

     Nagtugaw ti sekretario iti sango ni Miss Rosete. Rimmuar ti superbisor ket nagturong iti shop building.

     “Naammuan ti alkalde ti napasamak, Ma’am,” isu a binaonnak,” inrugi ti sekretario. “Ibagayo iti nagannak ni Rafael a bayadan ni Alkalde ti amin a mabusbosna nga agpaagas.”

     “Isaritakto kadagiti nagannak, Sekretario.  Saan met ngata a nakaro, kas kuna ni Miss Cortes. Isu ti nangagas.  Nabtak ti kudil ti pispisna.”

     “Ken malaksid iti kaso ni Roly, Maestra, imbilin ni Alkalde nga ipakaammok kadakayo ti nagsaritaanda ken Superintendente idi kalman,” immisem ti sangaili. “Sika ti kayat ni alkalde a pakaitedan ti item a kas guidance coordinator iti district. Congratulations, Ma’am!”

     Limmalo ti pannakakellaat ni Miss Rosete.

     “No ania ti kunayo, urayek ti sungbatyo.”

     “Agyamanak, Sekretario, iti panangipateg ti alkalde iti kabaelak.  Ngem diak ammo no kaitutopak ti kablaawmo.”

     “Patiennak, Ma’am. Interesado unay ni Alkalde kadakayo. Ken saantayon nga agpalpalikaw.  Masapulna ti tulongmo ken ni Roly. Ket masapul met a tulongannaka. Agtinnulongtayo, saan kadi, Ma’am?”

     Nagdumog ni Miss Rosete. Nagasat unay ta mayawat kenkuana a kasla mama ti saad a dina kidkiddawen ken pakarigatan.

     Nagtugaw.  Isu pay laeng ti pannakadlaw ti sekretario iti natural a pintas ‘toy bumaketen ngem nalungpo pay laeng a maestra.  Dagiti serioso a matana a bagayan ti pangileten a mugingna, mangtedda iti kinauneg a naidulin iti naingpis a bibigna.  Iti apagapaman, narikna ti sekretario ti kidag ti panagtamed.

     “Ladingitek, Apo Sekretario, ngem saanak a maikari iti natakneng a saad.  Adu ti sabali a makabael ken rumbeng met. Sapay koma ta matulongak ni Mayor iti sabali a gundaway.”

     “Pakawanendak, Ma’am. Agtungtungpalak laeng iti naikumit kaniak. Uray no kasta, idanonko kenkuana ti sungbatyo ken ni Alkalde.”  Rimmuar ti sekretario.

     Nagsubli a dagus ni Miss Tacad, ti guidance counselor, iti kuarto ni Miss Rosete.

     “’Nia ti kunada, Manang?” inimtuodna.

     Maysa pay a lilibeg, insennaay ni Miss Rosete.  Kasano a talkenna ti nalamuyot a panangmanangna? Kas ken ni Mr. PR, agkalkalumbitin iti pantalon ti mayor.

     “Nagpadispensar ti alkalde.  Ken no kumaro kano, isunton ti makaammo iti pannakaagas ti nasugat nga ubing.”

     “Nalaus met ngamin ni Roly. Sapay no di agshow-up ti ubing. Pet ngamin da Mayor ken Mayora, sika.  The only child, imagine!”

     Nagsubli a sumrek ni Eligio.  Kinablaawanna ti counselor.  Saan nga immisem ket nagtarus iti tugawna.

     “Serious a talaga.  Narasay ti kas kenkuana nga ubing…tsk…tsk…tsk…”

     Nagulimek ni Miss Rosete. Artiokan manen daytoy a labid.

     Idi saan a mauray ni Miss Tacad nga agtimek, namrayanna iti dimmawat ti tisa sa rimmuar.

     Immanges ni Miss Rosete iti nauneg. Naiturong ti imatangna ken ni Eligio.  Inkararagna a saan koma a mapupuotan ti ubing dagiti mapaspasamak. Napatit ti kampana. Pinidutna dagiti alikamenna sa nagtarus iti study room ti biblioteka.

     “Ania ti pakaringgoran ni daydiay a sekretario?” sinaludsod ni Mrs. Albano.

     “Nangibaon ni Mayor iti immay nagpadispensar, Manang.”

     “Uray siak, adun a rigatko nga agtepteppel. Manon a libro ti pinukawna. Saandaka nga ariaan dagidiay, Onor, uray kita’m.  Masapul nga agdisidirkan.”

     “No sika ti adda iti saadko, Manang, ania komat’ pangngeddengmo?” Saanna a kinita ti kasarsaritana nga adda iti ungto ti atiddog a lamisaan.

     Nagkatawa ti librarian. “Siak pay a nangudngudel ti mangibaga ti aramidem, Adik?” Inyasidegna ti tugawna.  “Ngem ‘gurayka… nadamagko a sika kano ti mangala ti item ti mabakante a district guidance coordinator?”

     “It  is an insult, Manang. And of all people…” saanna a naituloy.

     “Kayatmo a sawen, palabsem dayta a gundaway, Onor?”

     Nagkatawa. “Ania a gundaway? Unprofessional Manang, absolutely unethical.”

     “Manen? Prinsipio, prinsipio!  Why can’t you be less idealistic? Dimo kad’ makita dagiti pasamak?  Saan nga umanay ti saririt, Onor.  Sino ti madi a ngumato, nga agballigi?”

     “Dagiti makakita iti narukop a pagbatayanda.”

     “Narukop ken nalagda, ania ti balena?  Sangkabassit laeng a pee-ar, Onor.  Public Relations, ammomon, tapno sika.  Siak la ti pagarigamon.  Kaaduan iti prinsipio idi.  Ngem ania ti gunggonak? Binuotak idiay barrio.”

     Nalagipna ni Pedro Roman. Manon a Pedro ti naisakripisio iti nagan ti pannakikadua?

     “Ala, wen, masapul ti PR. PR kunatayo no maalatayo ti kayattayo.  PR kunatayo no maitedtayo met ti kayatda. Ania met ti kunatayo no tursienda pay ti konsensiatayo?”

     “Iti aniaman a nagan, ayna, Onor, bay-amon.  Dakkel a banag ti naidiaya kenka, balasangko.”

     “Pudno, ngem diak inaklon, Nana.”

     “Kabaelam met, karbengam pay, sino ngarud koma?”

     “Agyamanak, Nana.  Ti kondision ti diak kayat.”

     “Panunotem ti nagbaliwan ti eskuelatayo iti ima ni Mr. Roman.  Ti agsasarutsot a dayaw a nagun-odna gapu iti leadershipna.”

     “Husto. Ket mabalinko pay a kunaen nga awan ti naitulongko iti dayta a nagun-od a dayaw.  Maysaak laeng a classroom teacher. Dagiti mapaspasamak ditoy ti sungsungbatak ken sinapataak.  Mano a tawen, sangapulo ket lima a tawenen, a sinalsalaknibak, ta saan la koma a mamulitan dayta a sapata.  Ket nagbalin nga igamko ti kinatarnaw ti karik uray tuduendak pay nga agindadalus. Kamaudiananna, ikallaysak dayta a sapata, nana.”

     “Kinunak met idi ti kasta.  Ngem narigaten a sawen ti kasta kadagitoy a tiempo.”

     Timmakder ni Mrs. Albano.

     “Kayatko a ngumatoka, Onor. Sino ti makaammo no maysakanto a superbisor iti Flores. Umuna a babai a superbisor iti kaamaan dagiti ag-Albano?  Saan a narigat ti kiddawen ti alkalde kenka.  Look, balasangko.  Sino ni Eligio?  Anak ti kriminal!  Apaman nga agturpos, ania ti masakbayanna? Ammom.  Siempre, kas ken ni amana, anianto ti mamaay dagiti medalia iti barukongna? Ipalagipdanto ti kinadaksanggasatna ken ti kinakapsutmo.  Iti sabali a bangir, adtoy ni Roly. Nasalun-at, addaan, natan-ok ti kaamaanna, naraniag ti masakbayanna.  Siempre, no saan a doktor wenno inheniero, abogadonto. Agalkaldento met a kas ken ni amana, aggobernador wenno agdiputado, sino ti makaibaga a saan?”

     Nangmesmes ni Miss Rosete.  Ni pay Mrs. Albano nga ikitna ti napili ni Mr. Roman a mangsulisog kenkuana.

     “Laglagipem, Onor,” immasideg ti ikitna.  “Saanmo a kaan-ano ni Eligio.  Ngem ni Roly, kabagiam pay laeng nga asideg.”  Rimmuar ni Mrs. Albano.

     Limmukay ti mesmesna idi mangngegna ti kablaaw. Ni Eligio.  Intanggaya ti ubing ti note, a naggapu iti superbisor.  Binasana ti nakupin a surat:  Confidential. Please report to the office for a final conference after classes -  The Supervisor

     “Uray ti superbisor, my God,”  nayesngawna.

     Nasiputan ni Eligio ti nairteng a rupa ti maestrana.  Saan a nagkuti ti ubing iti yanna.  Uray idi kalpasan ti panagyaman ti maestrana. Adda la ketdi kayatna nga ibaga, nakuna ni Miss Rosete.

     “Ania kadi pay, Ely?” dinamagna.

     Saan a simmungbat ni Ely. Nagdumog.

     Idi tumangad, adda timrem kadagiti matana.

     “Nangngegko, Ma’am. Nangngegko amin.  Ken kuna payen ni Roly a patayendak no saan nga isu ti agbalediktorian. Ngem diak kabuteng ni Roly, Ma’am.  Ken kayatko nga isu ti agbalediktorian ngem – “ nagdumog manen.

     Idi agtalna ti ubing a rupa, awanen ti luana.  Ken natalged ti timekna a nagkuna:  “Masapul a paneknekanna.”  Nagpusipos sa pimmanaw.

     Saan nga insina ni Miss Rosete ti panagkitana iti natured a bukot ni Eligio.

     Ginisgisna ti surat sana impuruak iti waste basket iti abayna. Timmakder. Nakitana ti kuadro ti idolo dagiti nakurapay a nangibati iti di matay a balikas.  Ket nalagipna ti supervisor. Anian a panangay-ayna!  L

____________________

Naipablaak iti Bannawag

       Marso 23, 1970