TI KINANUNONG A SANGA

 

        Sarita ni CRESCENCIA R. ALCANTARA

 

Gapu iti inuugma a pammati, nagsalip dagiti agama – ket maysa

a napateg kadakuada a dua ti nagsagaba.

 

     BOG!  KET NAIDALUTAYTAYEN ni Dodo iti sirok ti nagsalumpayak a sanga ti sua a nagkalkalumbitinanna. Napatan-aw ni Maestro Ayong nga itay pay laeng nga agimakmakinilia iti binulan a reportna iti eskuwela.

     Nagkullayaw idi makitana ti napadata nga ubing. Tinapuakna ti agdan. Inakupna ti awan puotna nga anakna sana intagtag-ay tapno pasublienna ti puotna.

     Simmaruno ni Cynthia a nakadlaw met iti kanabtuog. Agil-ilail iti rigatna a magna ta dandani ngarud agpasngay. Nagikkis idi nakitana ti kasasaad ti ubing ket dinagusna a sinakruy. Pulingling dayta a pulingling, awan ti dida mapisel ken magutta iti bagina.

     “Aniat’ kinuana?” dimteng ni Apo Akong.

     “Natinnag iti sua, Tatang,” insungbat ni Cynthia sa timmangad. Nagbittayon ti kababaan a sanga ti sua iti kabibitin. Sanga a kinayetketan ti kanunong.

     “Paunaykayon, Annakko….dayta ket ti kunak ta naliwaykay’ unay… no ania la unay ti tugketugkelanyo ket ammoyo la ngarud ti kinagalandeng dagiti annakyo. ‘Nia ti gunggonayo nga agsapsapul no mabmablo met dagiti isapsapulanyo… ket ni Idrang… ‘niat kukueenna… paunaykayon, Annakko!’ ket nakipagilut metten iti bagi ti ubing.

     Nagsubli ti puot ni Dodo ket rinugianna ti nagsangit.

     “Ania, ‘ya, ti nakatnaganna a sanga?” timmangad kabayatan ti panagsakruyna iti apokona.

     “Dayta kinanunong, Tatang,” insungbat ni Cynthia.

    

     “Nakariingen ni Dodo ket nagilail manen ni Cynthia a nagturong iti kosina.

     Tinangad manen ni Apo Akong ti kinanunong a sanga. Ti pay met ngarud kadakkelan a sanga ken kagagetan a bumunga. Nabayagen a papukpukan ni Ayong daytoy a sanga ta amkenna no adda maikawa nga ubbing. Ngem saan nga intulok ni Apo Akong. Ta kas kunana, awan dakes a sanga a marnuoyan iti nasam-it a bunga.

    “Saanen nga agpaut dayta a sanga, Tatang,” kinuna idi ni Maestro Ayong. “Kinanunong.  Makasali pay kadagiti sumrek iti arubayan.  Ken amangan ta maspak ket adda maikawa kadagiti ubbing.”

     Ngem nagkitakit.  Apay a pukanen dagiti pakairanudan a sanga?

     “Awan basol ti kayo, Ayong. No maikawa dagiti ubbing, gapu iti kinaliway. Palagipanyo a kanayon dagiti annakyo, bilinenyo ni Idrang, kunak la a kuna kadakayo tapno saanda a mairuam nga agkalumbitin,” insungbatna.

     “Kinanunong ken agtutoten, Tatang. No agramaram, ibusenna ti sangapuon a kayo. Putden dagiti dakes a sanga tapno rumangen ti mula,” inkalintegan ni Maestro Ayong.

      Mula ni Apo Akong dayta a kayo idi babassit pay dagiti annakna.  Bukel a naitukit a dimmakkel  ken agbungbunga iti pakairanudan. No putdenna dayta a sanga, kasla naputed metten ti maysa a sakana.

     Bayat iti panagbiagko, diak pay naitured a rinaggasan ti uray aniat’ kitana a kayo a pakairanudan,” kinunana.

     Natukay ti panagpampanunot ti lakay idi mangngegna ti agkakamakam a sangit ni Dodo iti ngato. Addan sa ket kimmankanayonen, kinunana iti nakemna. Nagturong iti ngato iti balay a yan dagiti agassawa a mangbanbantay iti anakda.

     “Saan ngata a nasayaat ti panagdissona, Tatang, aglalo ket panangkenen ti nagtupakanna,” kinuna ni Cynthia.

     “Sinibuganyo ti batog ti nakatnaganna? No saan pay, ibaonyo ni Idrang ta saywanna. Ket isaganayo dagiti masapsapul ta karkarmaekto no sumipnget. ‘nak pay taladuan biit ‘tay  tagibi ni Doro,” kinuna ti lakay.

     “Ikkannakto iti nikel, Lelong, a?” impakamakam met ni Boy, ti aginnem ti tawenna a kakaen ni Dodo. Sangsangpetna a naggapu iti balay da Litong a nagay-ayamanda.

     “Wen, ha’mmo la ket a pampanawan ‘ta adim,” inkari ti lakay ket inkanayonnan ti rimmuar a nagpalaud iti lipit.

     “Naan-ano ni Dong, Tang?” nagdamag ni Boy.

     “Natinnag. Uray sika, dika agkalkalumbitinen dita sua.”

     “No dimonto met pinukan idi, “Tang?”

     “Madi ni Lelongmo.”

     “Apay, isu kadi ti mangisuro ket di met mestro?”

     Saan a simmungbat ni Ayong.

    “Basol ngarud ni Lelong, a, no dina papukan. Inton’ karkarmaenna ni Dong, diyonton tangtangdanan.”

    Simmardeng met laeng a nagsangsangit ni Dong idi naipaidda iti katre.

    “Innak ayaban ni Doktor,” kinuna ni Ayong.

    “Agurayka. Urayenta pay ni Tatang.”

    “Madanaganak. Amangan ta nablesan.”

    “Manangngaasi ni Apo Dios. Nababa met ti nakatnaganna. Adunto manen ti masaona no unaan ni Doktor. Paliiwenta inggat’ bigat.”

     Saanen a naguni ni Ayong. Timmakder ket nagsubli kadagiti imakmakiniliana.

     Iti saan a mabayag, nakaturogen ni Dodo a papaidan ni Cynthia.

     “Inka bantayan ‘diay adim ta tulongak ni Idrang idiay kosina, Boy.” Immawag  ni Cynthia.

     “Umayakon, ‘Nang,” situtulnog nga immuli ti agadi. Nagtarus iti yan ti adina.

     “Dong, nganngani ni Lelongen. Karkarmaennakanto kano, ‘ding….‘Maykan, Dodo…dika agbatbati, Dodo… kunananto… Kaaduem ti maturog, Dong…Saan a basol ni ‘Tang, Dong.  Saan a basol ni ‘Nang, Dong… Dinakto met sinurot itay napanak idiay ‘yan da Litong. Di ha’nka koma a natnag. Sa’nko a basol, Dong. Basol ni Lelong. Saanka koma a natinnag no mayat a mapukan ti suana. Kayatmo ni Lelong, Dong?  Siak ke’ saan. Saanna met tatta a patien ni Tatang. Ngem ikkannakto kano ti nikel, Dong ‘ton sumangpet.  Ngem uray ‘kannaktot’ nikel, diak latta kayat ni Lelong, Dong. Sika, kayatmo? Saan, no dina pukanen ti sua, ‘nia? No kuan, matnagkanto manen, alikuteg a pallatkanto met ngamin.”

     Nagkatkatawa ti amana nga adda iti sabali a siled.  Ania ket dagiti ubbingen, nakunana iti nakemna.

     IDI NALPASDA a nangrabii, napan dinapadap ni Cynthia ni Dong a matmaturog. Limmanlan ti bara ti ubing.

     “Kimmaro ti sagabasabna. Aggurigor metten,” impakaammona iti asawana.

     Dinapadap met ni Maestro Ayong ti muging ti ubing.

     “Innak tarayen ti doktor.”

     “Agurayka. “Yurayta ken ni Tatang.”

     “’Yuray nga…kumaro ‘ta ubingen.”

     “Dandani itan.  Karkarmaennanto pay sakanto mapan iti doctor.”

     “Daytoy ti madi kadakayo. Pati sika…”

     “Dimo unay pigsaan. Awan makitak a pagdaksanna no’yurayta. Diak kayat ti riri.”

     Nagtaul ni Ging iti baba. Simmangpeten ni Apo Akong.

     “Ket ni Boy, yanna?” nalagip ni Cynthia.

     “Naturog dita langkapi itay nalpas a nangan,” kinuna ni Ayong.

     “Addaytan ni Tatang. Dagitay masapsapulna, isaganan.”

     Nangala iti sangalangi a pagay, sangabuyuboy a danum iti paginuman, kapas ken bullalo.  Nagsubli iti ngato sana imparabaw dagitoy iti lamisaan.  Nagtugaw a nagsikkawil iti pingir ti katre.

     “Ammom, Baket, ni Tatang ti Doktor ditoy idi ubingak pay laeng. Napuotak a no kastoy a sumipngeten, agsasaruno dagiti umay umawag kenkuanan. Mapan a di agkurang. Adu dagiti agraem iti laingna gapu ta adut’ mapudnuanna. Isu a birbirngasanda iti “Doktor Karkarma”. 

     Dayta ti gapuna a masapul a penken nga umuna ken ni Dr. Karkarma,” umis-isem ni Cynthia.

     “Ammom pay ti kuna ni Boy?” nalagipna. “Inkankantana iti abay ti adina a saanko kano a basol ti pannakatinnagna, saanmo kan’ a basol. Sanna kan met a basol, ngem basol ni Lelongna ta saanna kan’ nga intulok a pukanem ti sanga ti sua.”

      “Agdengdengngeg ngamin no kasdiay nga agsupiatkayo ken Tatang. Mannanaonto a kas ken Lelongna.”

     Simrek a di nagun-uni ni Apo Akong ket nagturong kadagiti naisagana a pangarkarmana. Kinitana dagitoy a kasla ammuenna no adda pay kurangna. Kumpleton. Nagbaw-ing.  Napan iti ayan ti matmaturog nga apokona sana indengngep ti dakulapna iti pispis ni Dodo.

     “No ania ti kunayo, Annakko, patarayyon ni Doktor,” binurakna ti ulimaek.

     Nagkinnita dagiti agassawa.

     “Apay, ‘nia kadi ti madlawyo, Tatang?” adda banarbar ti timek ni Cynthia a timmaldiap iti asawana. “Diyo met, aya, karkarmaen?”

     “Adda dinegdegan ti saniitna.  Ngem no ipalubosyo, patuloyek a karkarmaen,” nababa ti timekna.

     Kinitana manen dagiti masapsapulna a naisagana iti rabaw ti lamisaan.

     “Inur-uraydaka, Tatang,” makasangsangiten ni Cynthia.

     Nangpili ni Apo Akong iti siam a nabubusnag a binukel ti langi ket rinugianna ti nagibuksil. Siam a nasimgat a bagas nga inummongna iti lukong ti dakulapna sana inyangad ti rupana iti apagdillaw. Immanges iti nauneg ket nagkuti dagiti panguspaken ngem natibker pay laeng a bibigna a nagitanamitim iti “Mamatiak” Naggigiddan ti “Amen” ken kanabsuok dagiti bagas iti nalitnaw a danum iti buyuboy. Sitatalna a binuya dagiti agassawa ti kinapasnekna a mangdumdumog iti buyuboy. Kinilnona ti danum, nagsala dagiti siam a bukel,  ket limnedda. Ngem adda maysa a kimmayakay. Inunuonna manen ti buyuboy, ngem saannan a mapaasideg ti kimmayakay a bukel iti ummong dagiti walo a nagrereppeng itan iti tengnga.  Nangala iti kapas ket daytoy ti pinangpidutna iti nayaw-awan a bukel idinto a simngaw ti ud-udong: “Maykan, Dodoooo…”Maykan, Apok….Dika agbatbati…”  Timmakder ket napanna impabalatong daytoy a bukel iti gayadan ti kamiseta ti agkalkalimduosan nga ubing.  Kalpasanna, immulog a dina inuray ti “kurosna” a nikel.

      PRRAAKK! Ket nariing dagiti agassawa.  Kellaat a limmawag iti batog ti tawa ti siled a pagid-iddaanda. Saan a nabayag, nadlawda ti karasakas ti maguyguyod a sanga a nagpadaya iti likudan ti balay.

     “Ay, ay, pinukanen ni Lelong ti sangan, Dong. Umaykan…awanen ti sanga,” impukkaw ni Boy nga addan iti baba.

     Bimmangon dagiti agassawa. Dinapadapda ni Dodo.

     “Komusta ti ubing?” sinaludsod ti lakay idi nagsubli iti balay.

     “Adda pay la barbarana, Tatang.”

     “No kasta, ‘inka ayaban ni Doktor, Ayong.

     Nagkinnita dagiti agassawa L

 

   

   __________________

  Naipablaak iti Bannawag

 Setiembre 6, 1965