UNGTO TI LUBID

 

Sarita ni PELAGIO A. ALCANTARA

 

                   No angin ken langsot ti nangiduron ken ni Gola iti tangatang,

                                 Annad ken ayat ti mangitayok ken ni Gikgik!

 

 

      “MANONG, MANONG, ADDAN!”

      “Di pay nabatingting – kasano ti kangato?”

      “Linabsanna ti rawis ti kawayan…”

       Nagulimek ni Boyong a nakatugaw iti ngarab ti pasagad. Tulag a mabatingting ti kampana ti eskuela sakbay a marugian ti salip. Aggigiddanda a mangrugi -  agsangal, aggalut ken agsakab.  Ngem adda  pay la iti kayas, timmayaben ni Gola. Nalawag a sigud a naaramid ti ullaw isu a pinatayabdan a dagus.

       Taktika amin ni Nabling daytoy, naisip ni Boyong. Kayatna a tarantaen ti pannakasangal ni Gikgik, ti ullawna. Ngem saan a nataranta a pulos. Uray agkikidem, mabiit laeng a leppasenna. Sa ket bigbigat ken naingpis pay laeng ti pul-oy.

        Intuloy ni Dodo, nga adi ni Boyong, ti nagsiim iti aringgawis. Nagkayang ti nalabaga a Gola iti labes dagiti murdong ti kawayan. Gumilgilap ti ullaw iti tumangtangken nga init. Kada dumuklos iti ngato, agikkis dagiti ubbing a mailinged iti nasamek a kawayan, a mangilasin iti bakud ti eskuela.  Ti laeng daan ken aglatlati  nga atep ti Flores Elementary School ti makitana ken ti ulo ti maysa nga ubing a nakapakleb iti baba ti bayangbayang iti amianan.

        Maris-dara a papel de hapon ni Gola. Ginatang ni Nabling, awan duadua, ken ni Maddong. Saan a makasangal ni Nabling iti uray ania a sukog ti ullaw. Gumatang lattan ta di maaw-awanan ti mamisos iti bolsitona. Uray adda sensiliona, pabukelna pay laeng a pesos ken ni Mamangna. Ni Mamangna ti agpapaabang ken agpaanak iti balay ken kuarta ket ni met Papangna ti manager ti Facoma iti ilida. Isuda kanon ti kabaknangan iti purok.

         Inruar ni Boyong ti papel a nagurit iti nangisit ken puraw. Simmagpat iti pasagad sana imbaskag ti sinukogna a paragpag, ket  imparabawna nga intabas ti papel. Nangilasin iti dua dakulapan a pangparaypayna iti bakrang, ginettengna ti nabati a pagsilpuenna nga ipus, lima a dangan ngata ti kaatiddogna. Tunggal kabassitan iti kababassitan a paset ti ullaw, adda rukod ken akemna, nalagipna ti kuna ni Lelong.”

         Iti kosina, awan tao a nadanon ni Dodo. Nagpaili ngata dagiti dadakkelda. Kimmaut iti banga iti kasla gemgem a killabban. Insakmolna ti gudua sa napan iti ‘yan ni Manongna. Sinurot ni Conrad, ti puraw nga asona.

         Ni Dodo ti kakaisuna a talken ken kadua ni Boyong itoy a laban. Parasiput ken parapatayok. Masapul, a kas iti kuna ni Lelongna, ti maikadua a mangiturong iti ullaw, lalo no kastoy a salip.  Ni Dodo ti maikadua a piloto ni Gikgik a sumango iti sangapurok a kinapangas ni Nabling ken dagiti kantiaw ti bunggoyna.

      “Pangas…sikap… pinaaramidna, a ti ullawna. Dika koma met agusar ti papel de hapon, Manong?” inyasideg ni Dodo ti killaban.

      “Nasubokkon. Nataytayok daytoy a papel no la ket marukod. Ken gastuem met amin a nikelmo no mabisinka.”

      “Uray ta sika ti kalaingan nga agaramid. Ken narasi kano met ti papel de ‘apon.”

      Nasiputan ni Dodo ti panagngetnget ni Manongna iti panaggettengna. No nalukmeg koma ni Manongna, uray aggabboda ken Nabling ta dakdakkel ken nakarkaranting.

      Nadaras ti panangsakabna ken ni Gikgik. Simple laeng.

      “’Tay lubid  ken ni Lelong, ‘ka ‘laenen.”

      Nagtaray ti adina iti balay da Lelongda.

      Pinaraypayan ken pinaipusan ni Boyong ti ullaw. Timmakder.

      “Gikgik, denggem. Masapul nga abakem ni Gola. Uray ti pinilik a katangkenan a kawayan a paragpagmo tapno saannaka a tukkolen ti angin. Kinayasanka a nasayaat agingga iti husto a dagsenmo. Pobreka ngamin, Gikgik! Uray ta inaramidka a sisiak. Ikkanka ti kusto ken kabaelam a lubid. Kuna ni Lelong a kada sukog ti ullaw, agbagay ti sangal, sakab ken lubidna. ‘Su a siglatam, lakay. Tinnagenta ni Gola a ginatang ni Nabling.”  Inapirasna ti bukot ti kasarsaritana  nga ullaw.

      Nabatingting met laeng ti kampana. Agpatingga ti salip iti kabaelan ti lubid ken siglat ti mangtimon. Mangabak ti mabati iti ngato.

      Nadanon ni Dodo ni Lelongna a nakatugaw iti bangko. Pispislenna ti tumengna.

      “Dodo, sika?”

      “Wen, ‘Long. Yalaankayo ti ukis ti tawwa?”

      “Haan.  Nalpas ni Boyong ti ullawen?” 

      “Nalpasnan, ‘Long. Paalana ‘tay lubid.”

      “Adda iti abay ti agdan. Kaal-allidko la unay.”

      Kinita ni Dodo ti nakakukot a lakay. Naasian.

      “Darsem. Tulungam ni  Manongmo. Madamdama, sumangpet ti suyusoy.  Paguniakto ti amam no sumangpet.”

      No dina la ipagpagapu ken ni Manongna, dina panawan ti lakay.

“Nagsikap dagiti kalabanmi, ‘Long, immunadan a nagpatayab! Ngem uray, abakenmi ida.”

      Immisem ti lakay.

      “Inkan.  Laglagipem ti mangipul-oy.”

      “Nagbayagkan?” nakaunget kenkuana ni Boyong idi dumteng.

      “Ni Lelong, sumro manen ti rayumana.”

      “Sayang, saanna a makita ni Gikgik. ‘Bag ta naikamakamna ti lubid….”

      “Kaal-allid,” inyawat ni Dodo ti tingkal. “Innak agsiim dita bakud,” nalagipna.

      “Dar’sem ngarud. Puotem ti tuktok ti kawayan. Agsublika a dagus no makitam ti pagilasinam. Bay-am ta bannogenta pay ni Gola iti ngato.”

      Nagrimat dagit mata ni Dodo a napan iti suli ti alad ti eskuela. Nakitana ni Nabling a nakatugaw iti bangko a naipatengnga iti entablado iti Flores Elementary School.  Timtimonen ti maysa nga imana ti lubid ni Gola ket nakaiggem iti 7-up ti maysa pay nga imana.

        Nagparang da Odin ken Otong. Isuda gayam ti akinkukua iti maikadua nga ullaw iti bakud. Asideg dagiti dua iti ayanna a nakapakleb. Padaspadasenda a patayoken ti dina maibaga no ania a sukog ti ullaw, ngem saanda a mapagbayag iti ngato. Tumayok santo agsuek sa agbatiwelwel.

        “No dita pay la mapatayab,” kinuna ni Odin, “katulagta ni Nabling no mayat.” Immisem ni Otong. “Nga?”

        “A mangabak iti daytoy a laban!”

        Nagpukkaw ni Nabling. “Inkay kitaen ni Gikgik no nalpasen!” Impasublatna ti lubid ken ni Maddong.

        “Waaah! ‘Nia met ti pamael ti panid ti pagiwarnak!”

        Gimluong ti sangabakud a katawa.

        Langsotkay’ amin, kinemkem ni Dodo ti sangina. Timmakder sa nagtaray. Umanangsab a dimmanon iti yan ni Manongna.

        Kinarkulo ni Boyong ti kaadayo ti pagrubbuatan ni Gikgik. Pangadaywen ngem awan ti sumagud. Nalabit nga uyosenna ti kagudua ti nakatikat iti tingkal no padanonenna ni Dodo iti suli ti alog a mangibulos. Inkeddengna nga agingga laeng iti agtengnga a tambak sananto largaan apaman a rumasuk.

        Tinanang ni Boyong a sinimpa ni Gikgik. Timmangad. Kasla asul a linangob ti langit. Malikudanna ti irap ti init. No angin ken langsot ti mangiduron ken ni Gola iti yanna, annad ken ayat ti mangitayok ken ni Gikgik. Nagsagawisiw. Palabsenna ti pul-oy kadagiti tulong ti sagat ken bayog.

       Ginuyod ni Dodo ti singdan ni Gikgik. Nagpatngada iti alog. Tinaldiapanna ni Gola iti abagatan. Nangato unayen ti tangig ken tangsitna iti batog dagiti kawayan.

       “Mangipul-oyka!” imbugkaw ni Manongna.

       Pimmarut ni Dodo iti nagango a ruot sana impuruak iti ngato.

       “Agpaabagatan nga agpadaya bassit!” impukkawna manen.

             “Siputam ti murdong ti bayog. No aggunayen, aria!”

      Nagsagawisiw manen ni Boyong. “Umaykan, Apo,” intanamitimna. “Alaem ni Gikgik.”

             Saan nga insina ni Dodo ti panagkitana iti murdong ti  bayog.

             “Sumagpatka iti dakkel a tambak,” impukkaw ni Manongna.

             Simmagpat. Pinidilna ti agsumbangir nga abaga ni Gikgik! “Agsaganaka, Gikgik. Labsam a labsam ni Gola! Agkam ti raya ti init. Pangngaasim…Laglagipem ti rayuma ni Lelong. Sika ti gapuna! Dimo itulok a maabak ni Manong!”

             Nadeppes ti murdong ti  kawayan idi dumuklos ti suyusoy. “Ariaaaaah!”  Impukkawna ket imbulosna ni Gikgik.

             Nagpalagipig a kimmalay-at iti labes dagiti kawayan. Inirtengan ni Boyong ti lubid bayat iti panangitayokna. Kasla simyag a gayang ti ullaw. Naglimbong iti panangduyokna iti pudaw ti law-ang.

             Ginargaran ni Boyong ti tingkal sana pinakuy-at ti ullaw. Kayat ni Gikgik ti gumarut.

             Simmuyot ni Gikgik agingga iti saanen a mailasin ti urit ti barukongna.

             “Ni Gikgik adda ’diayen!” Nagikkis dagiti adda iti likud.

             “Nagtalna ni Gikgik iti labes dagti kawayan.  Insagana ni Boyong ti tingkal.   

             Apaman a nadlawna ti pagus ti pul-oy, isaltekna ti lubid. Nalagipna ti kuna ni Lelongna a riknaenna ti gutad ti singdan ken turong ti angin. Ti rasuk ti angin ti biag ti ullaw ket ti turong ti pul-oy ti ti dalan ti panagturay iti ngato.

             Naglagtolagto ni Dodo iti ayatna. Nagtaraytaray met ni Conrad. Iti ngatuenna, nadaeg ni Gola iti nalabaga a kawesna. Nanumo ni Gikgik iti bulong ti pagiwarnak a sakabna. Ngem anian a panagkalawikiw iti atiddog nga ipusna. Kunam la no bandus a limmasat iti sirok ti langit.

             Immuli ni Dodo iti salamagi, iti pamayor a sanga. Natannawaganna dagiti adda iti likudan ti eskuela. Itudtudoda ni Gikgik. Ni Nabling ti adda iti bangko a mangtimtimon ken ni Gola. Adda nangyawat ken ni Nabling iti pudonan.  

             Largaandan iti reserba a lubid.

            “Ariaandan ti pudonan!” impukkawna.

            Saan pay nga ita, lakay, kinuna ni Boyong. Bay-am a pagwerretenda ti pudonan tapno dumagsen ti awitna.

            “Pinagtayyek ni Maddong ti pudonan. Immadayo ni Gola. Ikkis a kasta unay.  

            Ngem saan a nakangato ni Gola… umad-addayo ketdi a bumabbaba. Intakder ni Nabling iti agig-iggem iti pudonan.

            “Awanen ni Gikgik…yohoooo-o-o-o-o.. saanen a makasurot!”

             “Mangabaken ni Gola…mangabaken!”

            Immulog ni Dodo.

            Linuklokan ni Boyong ti lubid. Napigsa a talaga ti gutad ni Gikgik.

            “Siputam ti aringgawis, Dodo!”

            “Batiwelwel, naipatayokdan!” nayesngaw ni Dodo idi kumita iti abagatan.  Nalagipna da Odin ken Otong.

              “Bulbullagaw!” inkantiawda iti bakud.

              “Nataliaw ni Dodo ti murdong ti kawayan: Ariaaah!”

              Nakipinnurraso ni Gikgik iti simpeg a suyusoy. Imbato ni Boyong ti tingkal iti adina: “Warwaramon!”

              Arig-makina dagiti ima ni Dodo a nangukarkar iti sagut. Nagsala ti tingkal iti karuotan. Rimmasuk ni Gikgik a di pulos nagsaiddek a nangurnos iti singdanna.

              “Ni Gikgik! Umayen, umaboten, dakayo! Gikgik! Gikgik!”

              “Marban ti atep ti eskuela ti katutugtog.

              “Nauyong ti ipusna, ama!”

              Iti sabali a bangir, dandani di makitan ti nalabaga nga ullaw.

              “Saan a makaabot ni Boyong. Nagpatinggan ti lubidna.”

              Nagriaw manen dagiti adda iti rabaw ti galba.

              “Naibusen ti lubid ni Gikgik!”

              “Innak mangala iti lubid,” kinuna ni Dodo.

              “Agsaganaka, urayem ti bilin.”

              “Awanen ti lubid. Nagpatinggan, ne!”  impakitana ti sinan-H a kawayan nga ig-iggamanna.

              “Uray isuda, nagpatingga metten.”

              “Nagtugaw ni Dodo iti tambak. Nagbaybayda ken ni Conrad.

      Agkaling-etan metten ni Boyong.

              Nalagip ni Dodong ti karwas ni Lelongna a dina pay natuloy. Ti la mangukarkaren.

              “Ti karwas ni Lelong, adda.”

              “Huston, saannan a mabaelan.”

              Nagpatnga ni Boyong iti alog idi madlawna a nagsarigsig ni Gikgik. Nagbaliw ti angin.  Agkamangen ti danog ken timpag ti galba.  Burakendan ti kampana ket umadun dagiti agbuya.  Ngem saan a nataranta ni Boyong. Kinapudnona, tiemtiempuanna a paduklosan ni Gola. Karitenna, uyotanna, sananto itarayan tapno maisagud. Ngem naguray. Ken nagamak met bassit. Amangan no saguden ni Batiwelwel. Idi pakuy-atanna ti simmangpet nga angin,  nangngegna ti ikkis dagiti babbai a kaeskuelaanna.

              “Kit’am ni Gola, Dodo, dinan maguyod ti singdanna!”

              Timmaliaw ni Dodo. Nagbissayoten nga agpayso ti sangapudonan a bagis ni Gola. Nadagsen unayen.

              Kellaat a simmippayot ni Batiwelwel iti asideg ti lubid ni Gikgik. Kinaradkadan ni Boyong ti nagpaamianan. Nakapungtot ni Dodo.

              “Kontrario ni Batiwelwel, Manong!”  Siputam! Tinangdanan ni Nabling a mangdadael ken ni Gikgik!” impukkawna. “Conrad…”

              Nagkalawikiw ni Conrad nga immasideg.

              Masapulka ita, Conrad. Ikarom ti kinnanmo a killabban! Agsagananka ket adda sumungad a kabusor!”

              Nagpaskad ti aso ket iniggaman ni Boyong ti koliarna.

              Addan da Odin ken Otong iti igid ti alog.  Idi lumaktaw ni Otong iti alad, inibbatan ni Dodo ti koliar. Limmagto ni Conrad ket sinar-abna ti sapin ni Otong a simpeg a nagkamang iti rabaw ti alad. Nagsubli ni Odin a nakapetpet iti lubid ni Batiwelwel. Idi makadanon iti bakud, binugtak ni Nabling, iniriagan dagiti agbuybuya.

            “’Diokad’ta, guyodem ti ullawmo!”

            “Hoy, muttaleng, ilisim ni Batiwelwel!”

            “Agpaabagatanka! Awidem! Dakesen!”

            Nataranta ni Nabling. Dina ammo ti kueenna.

            Nagsuek ti ullaw da Odin ken Otong ket rinam-edanna ti lubid ni Nabling.

            “Gutadem! Gutadem!”

            Ngem natabbeden ti singdan. Napukawen ti panimonan, nagbautbaut ni Gola iti labes dagiti kawayan, ket idi kuan, naikawit ti lubid.

            “’Kita’m ni Gola, Manong, naisaguden!” impukkaw ni Dodo.

            Nagparang ti dakkel a ngipen ni Boyong bayat ti panangtimonna ken ni Gikgik.

            Bumaba a bumaba ni Gola, agpungtoten ni Nabling a manggutgutad iti naisagud nga allitan, ngem saanen a pinalusposan dagiti murdong ti kawayan ket…

            “Ay, ay,ay, ay, a-a-a-a-ah!”

            Natnag ni Gola iti tengnga ti alog.

            Tinaray ni Dodo ti kabsatna sana rinakep.               

            Nagtaul-taul ni Conrad a nanglikmut kadagiti agkabsat.

            Tinangadda ti ullaw. Iti ngato ti lubid, nagindurogen ni Gikgik a bandera iti langit!  L       

 

      _____________________

      Naipablaak iti Bannawag

      Marso 9, 1970