CHECKPOINT

 

Sarita ni Pelagio A. Alcantara­­­

                                                                                              

“Daytoy a karton linaonna ti ling-et, lua, tuok ken ragsakko.

Naibalkot ditoy ti masakbayan dagiti annaktayo, ti gasat ken arapaapda.”

 

          NAGSAIDDEK  ti makina idi makatapaw ti lugan iti turod. Nagsardeng iti sango ti naibangen a kawayan.

           “Checkpoint daytoy, Apo. Agunin ti adda tabakona,”  imballaag ti nakasibilian a guardia.

          Nagkikinnita dagiti pito a pasahero.

          “Tapno nadarastay’ nga agsisina, iruaryon dagiti tabakoyo,” inulitna.

          Nagtitinnaliaw dagiti pito a pasahero.

          Simmagpat ti lalaki, uray nakasibilian, nalawag a soldado. Kisap ti  buokna ken binurtong, kababagi ti agkabanuag ti sukog ken burtongna. Agsarsaragasag ti igam iti siketna.

          “Sika, sika, sika…” intudona dagiti napatukmem a pasahero. Awan latta ti naguni. “Dediay, ‘kinkarton?” intudona ti bassit a balkot iti sirok ti bangko. Naiturong amin a mata iti nareppet a karton ti gatas iti sango ti maysa a pasahero a nakaul-ulimek iti likudan ti tsuper.

         Awan ti simmungbat.

         Pinadutdotna ti karton iti konduktor. Imparabawna iti bangko.

         “He, he, agunikayon!  Sino ti akinkarton?”

         Saanen a mailibak ti agadiwara nga angot ti karton. Pinaidissaagna sa nagtanubutob.

     “Aria ti lugan,” imbilin ti soldado.

     “Kartonko dayta, Mister.” Impudno ti baket a nakatugaw iti likudan ti tsuper.

     “’Nia metten. M’an-ano koma no impudnom a dagus, Nana,” nakasuron ti konduktor.

     “Manaktakka a bakbaketan,” kinusilapan ti tsuper.

     “Panunotenyo, kakabsat. Saan a siak ti nanaktak. Checkpoint kano daytoy. Sumardengka, uray no sinoka,” insungbat ti baket.

     “Dar’sem ketdi ta kailala ti tabakom, Ina.” Naggigiddan dagiti innem a pasahero – dua ti lallakay, dua ti babbaket ken dua ti babbalasang.  Maikapito ti adda tabakona.

     “’Yegmo ti kartonko, Mister, kukuak dayta,” kinunana bayat ti yuulogna.

Nagkatawa dagiti tukmem itay a pasahero.

     “Sa’nmo a mismisteren, Sarhento dayta kasarsaritam,” kinuna ti maysa.

     Immasideg ti sarhento. Adda isemna a mangintrimis. Narusanger ti rupana iti pas-ir ti bigbigat nga init.

     “Sinoka nga ulang a mangbilin iti turay?”

     Nagkatawa manen dagiti pasahero.

     “Saanak a sino nga ulang a mangbilin iti turay, Sarhento. Paisublik laeng ti indissaagmo a kartonko.”

     “Mutal a baket!” inkiddag ti maysa a lakay  iti kaabayna.

     “Sa’nmo kadi ammo, Nana, a maiparit ti agilasat iti tabako iti daytoy a checkpoint?”

     “Paiparit dagiti agtuturay,” insilpo dagiti dua a babbalasang a nagbaybay iti likod.

     Nagsarimadeng ti baket iti estribo sa timmaliaw. “Saanko a sinaur dayta a tabako, kakabsat. Immulak, sinibogak, ginanaganak, inispreyak, ginatudko, pinugonko, klinasipayko, iti bukodko a ling-et ken ayat,” inyisemna pay ti maudi a balikas.

           Mangisarsarakka! Bumabakan!” indil-ag dagiti dua a 

      babbalasang.

           “’Tay pletem,” kinamakam a kinalbit ti konduktor.

     “Dika pay natungpal ti kontrata, Anak. Saan a ditoy ti tungpalko.”

     “Nakasagudka ti maysa a walang, Kadua!”  Pimgaak dagiti pasahero.

     “Nagtakder ti babai iti sango ti nakatugaw a soldado iti igid ti dalan. Bassit a baket. Pamudawen, panguloten ken adda kinaay-ayo dagiti matana. No umisem, agrimatda a dagus.

     “Bayadam ti pannakataktakko, Soldado,”  imbugtakna idinto a timmadem dagiti matana.

      Impangato nga impababa ti nakatugaw a soldado daytoy a babai a nakatakder iti sangona. Tinagipintasna nupay awan ti an-aniana a pasahero, gagangay ti kawesna, ulo-ulo ken dapan-dapan a kasla awan masnop a turongenna.

      “No saanka la koma a babai,” nayesngaw ti soldado.

      “Raemem koma ‘toy kinalap-itko, Soldado,” sinippawna a dagus.

      “Inamuy ti soldado ti teptep a buokna sa nagilad iti tugawna.  Nangiruar iti sanganayon a La Campana.  Nagpaala iti kawayan a tugaw ngem saan a nagtugaw ti sangailina.

      “’Nia ti kayatmo, Nana,” tepteppelanna ti suronna.

      “Isublim ti kartonko, Soldado.”

      “Saan a mabalin. Maireportka idiay kampo. Dayta ti reglamento ditoy checkpoint.”

      “Saan a nainkalintegan a reglamento, Soldado.”

      “Ngem nagismagelka iti tabako.”

      “Kukuak dayta a tabako. Innak ilako iti sadino man a kayatko.”

      “Saan a mabalin.  Adda linteg a mangiparit.”

      “Nakurapay ti biagko, Soldado. Saur ti aniaman a linteg a mangbangen iti panggepko nga agbiag.”

      Tinangadna ti babai. “Ania ti ammom iti linteg?”

      “Saanak nga abogado no isut’ kunam. Diak met dagmel a di makaawat, ta saur ti mangikut iti dina kukua. Nadiosan a linteg ti panangisublim ti sangakarton a biagko.”

      Nagmalanga ti soldado. “Ket no diak isubli…”

      “Aglabsingka iti linteg. Ket agsipud ta sika pay ti takiag ti turay a mangipakat iti linteg, mamindua ti pannakadusam.”

      Komedianten sa, nakunana. Ita laeng a makasalaw iti kastoy. Manon iti tawenna iti kastoy nga akem. Agsitar iti maiparit, agbirok iti kabusor, mangusig iti kinatao iti ania man a tiempo iti ania man a lugan – bagon, bus, kotse, dyip – a lumasat iti checkpoint.  Negosiante ken saan, propesional ken agturay,  sumukoda amin iti bilegna. Ngem adtoy ti awan an-aniana a parsua, tarabitbit  ken bassit a baket, a kumarit pay.

     “Denggem, Nana,” nagaripapa.  “Saanko nga alaen ti tabakom tapno agpaay kaniak.  Tapno ammom, naipasdek daytoy a checkpoint tapno masalaknibantayo ti bukodtayo a tabako a mailako iti sabali a probinsia.  Adda buis iti tunggal kilo a maited iti probinsiatayo.  No mailako dagita a tabako iti sabali a probinsia, datayo ti mapukawan…”

     “Kadagiti aglablabonan iti tabako, wen…”

     “Sangakarton ken sangabagon, pobre ken baknang, kanen ti linteg nga agpapada.”

     “Awan pusona dayta a linteg!”

     Nagkatawa ti soldado.

     “Dagiti nagkurangan ni marigrigat iti biag, masupapakanda koma iti sidong ti linteg,” intuloy ti babai.

     “Awan utekna dayta a linteg.”  Nagngilangil ti soldado.

     “Di la mabalin nga ilawlawagmo no apay?”

     “Saankon a pagrebbengan dayta, Nana. Ngem no agpilitka, ‘inka ken ni Apo Hues ta isu ti akinrebbeng.”

     “Ti sangakarton a tabakok ti masapulko.  Tapno ammom, Soldado, ilakok dayta tapno adda igatangko iti taraon tapno agbiagak nga agtungpal iti linteg a saanmo  a pagrebbengan nga ilawlawag,” dandani di immanges.

     Makaisem la koma ngem nagteppel. Sino a talaga ‘toy natukmaanna?

     Nagramed ti soldado iti lamisaan. “Nana, adda asawayon?” immisem.

     Nagtugaw ti babai iti palangka. Immisem met. Sinaklotna dagiti  dakulapna ket rinugianna a pisel-piselen dagiti ramayna. Napadumog iti apagapaman a kasla pidutenna ti sungbatna iti baba. Nagparang ti umis-isem a rupa ti lakayna iti daydi naudi a panagkitada. Inkarina a no adda gasatna iti daydi a tawen, uray sumardengen a mangisuro.

     “Padasennak sa a parmeken iti rabak.  Ngem ibaga ti rupam a nataknengka, kalanglangam dagiti babassit a kas kaniak.  Isuna laeng ta agarup ulawennaka ti bassit a bileg a naikawes kenka gapu ngata iti panangipagarupmo a maysaak a labid a naiwawa iti dalan. Annugotek no isu ti kunam ngem raemem koma ti sangakarton a kalintegan ti maysa a bayanggudaw.

     Uray para kaniak ti sungbat ti saludsodmo, ammok a saanto met la a nasken kenka.”

     Kinarawa ti soldado ti timidna.

     “Ta kas kenka, adda met ipatungpalko nga akem,” intuloyna.

     “Ania nga akem dayta?”

     “Itungpalko dayta a karton iti sadino man a kayatko.  Ngem iti bilegmo, binangenannak.”

     “Tapno maguped ti adu a sarsarita, ibagak kenka ti pudno,” kinuna ti soldado.   

     “Amin a tabako a masaed iti daytoy a checkpoint maireportda iti kampomi. Ket saan laeng a tabako.  Uray amin a banag a maikaniwas iti kaipapanan daytoy a checkpoint.      No ‘sinoka man, saan a nasken kaniak.  Naduktalanka a naglabsing iti linteg. Ken sika pay laeng ti nakaitured a mangdiskutir ‘ti bilegko. Masiribka man wenno kuog, manglimlimoka man wenno saan, ikkanka ‘ti gundaway.”

     “Isublim kaniak ti karton?”

     “Paitulodka, agraman ti kartonmo, iti kangatuan a turay iti probinsia tapno idatagmo ti reklamom!”

     “Ragsakek ti dumatag iti kangatuan a turay, Soldado.”

     “Idatagmo ‘ta bagim ken ‘ta kabaelam. Ta iti saklang ti kangatuan nga ukom, usigennanto dagiti an-anayem.”

     “Ti an-anayek isu ti an-anayen ti pagilian.”

     “Ngem palagipanka iti kanito nga agkibaltangka, saannakanto a pakawanen  ni Gobernador.”

     Napamulagat ti babai iti balikas a gobernador. Kasla tiniliw ti maysa a lagip.  Nadlaw ti soldado dagiti matana, kumitkitada iti labes to beddeng.  Adda birbirokenna a giwang a nalabit iti daytoy a bigat, iti igid ti dalan a binangenan ti turay, nakitana ti pannakasaneb ti lakayna ken ti dua nga annakna… Linabusanda ida, innalada dagiti gamengda sada rinames ni Loring a mapan agadal iti siudad. Daydi a rabii, pinungotna ti buokna, nagikkis, nagtaraytaray iti tinabakuan ket idi agsubli iti taengda, idi awanen dagiti bangkay, sinilmotanna ti balay a napno iti tabako a binekkel ti kastoy a checkpoint. Loring! Loring!

     “Isublim kadi ti kartonko, Soldado?”

     “Kakuyogmo a dumatag, Nana.”

      Nagmulagat. “A dumatag? Siak?” naggiddan dagiti imana a naipatay iti agsumbangir nga abagana iti tabas ti mangisimpa iti rumimat a terna. “Iti sango ni Gobernador?”

     “Tapno denggem ti saona.”

      Timmakder. Nagsanud. Nagkiremkirem a kasla malagipna ti agbuteng. Pagam-ammuan: “O Dapan a Daksanggasat,

O Rigis ni Ayat, dumatagka kano iti katan-okan a turay!” Pinagakubna dagiti dakulapna iti barukongna idinto a nairut ti kidemna.

      Nagpannimid ti soldado a nagpaliiw. Mangrugin a riribuken ti damo a panangipagarupna. Ginaw-atna ti polder ken lapis iti sikiganna.  Nalagipna ti mangilanad.

     “Ti naganmo, Nana…”

     “Itedmo ti kartonko?”

     “Ibagam pay ti naganmo.”

     “Ti naganko, Soldado?”

     “Masapulko iti rekordko.”

     “Nemesia…”

     “’Piliedom…”

     “Noble.”

     “Nemesia Noble,”  inkur-itna. “Lugar?”

     “Maysa a suli ‘toy lubong.”

     “Narenren ti muging ti sarhento.

     “Adal a nagun-odmo, Nana…”

     “Ayat. Nagraduarak iti unibersidad ti ayat.”

     “Pagsapulan…”

     “Agdaldaliasat a daksanggasat.”

     Nagngilangil ti soldado. Awan ti inkur-itna kadagiti sungbat a nagsasaruno.

     “Ti asawayo ngay…”

     “Balo ti naulpit a tiempo…”

     “Annak…”

     “Nagsisinakam’ iti ngalay ti dalan.”

     Indissona ti lapis, induronna ti polder sa nagilad.

     Adda nagsardeng a lugan a naggapu iti amianan.

     Timmakder ti soldado. Nagturong iti nababa a balay iti igid ti dalan. Agay-ayam iti dama dagiti kaduana. Idi agsubli, bitbitna ti karton.

     “Iti sango ti pangulo ti probinsia, salaknibam ngarud ti sangakarton a kalintegam,” inyawatna ti imet ken ni Nana Nemesia.

     Sinappuyotna ti karton a kasla mangyalikaka iti kapatgan a gameng ditoy lubong.

     Pinayapayan ti sarhento ti maysa a pulis a kaduana. “Kuyogem. Idatagmo ken ni Gobernador saka agsubli ‘biit,” binilinna.

    “Soldado, agyamanak,” immisem ti babai.

    “Agur-urayen ti luganyo, Nana.”

    “Dikanto malipatan…” immisem manen.

    “Ipeksam amin a sasainnekem ken ni Gobernador.”

    “Ipeksak ti sasainneken ti lubong.”

    Nagbosina ti lugan.

    “Ikarik a salaknibak daytoy a karton ingganat’ patayko.  Daytoy a karton nilaonna ti ling-et, lua, tuok ken ragsakko.  Nabalkot ditoy ti masakbayan dagiti annaktayo, ti gasat ken arapaapda. Naipisok ditoy ti kalinteganda a mairanud iti daga nga imparabur ni Apo Dios a pagraramanantayo. Gapu itoy a karton, mapantayo iti simbaan a mangidaton iti panagyaman, itedtayo met dayta a panagyaman iti uneg ti biombo. Wen, itakderko, natan-ok a Soldado, daytoy nga imet a kas iti panangitakder ni Gabriela Silang ti kalintegan dagiti naadipen idi napasag ni Diego Silang iti saklotna. Diak itulok a gamsawenda. Namanta  ipukkawda a ‘bayanggudaw’…” Nagdumog. Idi tumangad, nagayus ti dua a katukel a lua iti pingpingna.

     Nagsipat dagiti pasahero nga agur-uray iti lugan.

     “Sards, masapul ni Ma’am ti sangasukat!” impukkaw ti maysa.

     “Nasarakam ‘tay kunkunakon,” indayamunom ti sabali. 

     “Sika ti reyna ta siak ti konsorte, tsoka, Maestro!” Ipigen koma ti konduktor ngem inwadagna.

     Nagpatnga ni Nemesia Noble iti kalsada, kinepkepanna ti karton sa nagsala.  Nagtimpag dagiti adda iti lugan, nagriaw dagiti agtutubo nga immaribungbong.  Timmaraddek dagiti babassit a gurong, nagkayab ti badona, nawakray ti buokna. Idi mabannog, inagkanna ti karton iti napaut sa nagkatawa. Naganug-og. Nagikkis dagiti nagbuya.

     Dimmuklos ti soldado ket  nagsardeng ti arimbangaw. Sinallabayna ti baket nga intulod iti lugan.  Immisem ti babai idi impayapayna ti bassit nga imana.

     Nabati ti soldado a nakamattider iti igid ti dalan. Nalabit, nakunana iti nakemna, nga ita a bigat nakabangen iti maysa a bayanggudaw a nakakita iti kinakuog daytoy a checkpoint ket sinangitanna, kinatawaanna, ti nasaem a kinapudno.  L

      ____________________

      Naipablaak iti Bannawag

      Enero 5, 1970