Ilocano Articles

Timmawid iti puli.

08/31/2011

11/23/2007/Mr.Kho

Daytoy ket naipostekon iti dayta a petsa, ngem ti saan nga ammo a rason ket nadelete datay tuloyna,isu nga inrepostek manen.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

"Napateg ti puli a nagtaudan agraman dagiti kadaanan a kaugalian.Ngem no balbaliwan ti dadduma a kaugalian, saanna kayat a sawen ket lipaten, ngem pasayaaten ken aramiden datay umiso a maiyataday iti agdama a panawen." Mr. Kho.

"Siak ni Kinnong..., Amak ni Dakusso..., ken Lelongko ni lakay Toribio Karadap a taga Anggaki..., didakam tultuladen a puli ta sumisippeg kami..! Ni Lelongko sinippegna ni Lelangko...,ni amak a Dakusso, sinippegna met ni Inak..., ket ita sinippegko ni Sinkiang...!"

Maysa a malem, siak ken ni kaka Syanong, adda kami iti sirok iti salamagi a likudan ti balayda manang Sinkiang.Kiniduaak isuna ta siak kano ti agbantay no mapanna aripugpogen ni manang Sinkiang. Naammuan ngamin ni kaka Syanong a napan nagbayyek ni Ina ni manang Sinkiang isu ti gapuna nga innalana metten a gundaway.

Ni kaka Syanong ken manang Sinkiang, agkatawenanda 25 ken agpadada a medyo pugoten ti marisda.Agtayag ti 5'4, ken kasla Max Alvarado ti rupana ni kaka Syanong. Agtayag met ti 5'2 ni manang Sinkiang, medyo nagbukel ti rupana, laeng ta medyo panguslaben ti ngiwatna, ngem kasla agbagbagi a Sharon Cuneta. Cynthia Padeppa ti pudno a nagan ni manang Sinkiang ket Marciano Kilabban met ti naganna ni manong Syanong.

Nalaing nga agarem ni kaka Syanong urayno no adda duldulingna, ammok a pagayayamanna laeng ni manang Sinkiang. Nakitami ni manang Sinkiang a nakatugaw ti papag iti bangsal iti kusinada, ammomin a nga ururayenna ni kaka Syanong.Ngem, masdaawak ti kuna ni kaka Syanong:

"Kinnong adi, kayatmo ti umunggo a libre?"

"Ayna kaka Syanong, wen a no adda la ket libre!"

"Saamman, adda libre! Denggem daytoy ibagak kenka."

Kasla saanak a mamati ti imbagana!

"Umuliak nga umona ti bangsal, agyanka iti sirok. No ungngoakon ni Sinkiang, agbilangka ti 10, kalpasanna umulika a dagus ket kastoy ti ibagam:Alla kayo, ipulongkayo ken kapitan ta mailibut kayo iti Baryo! Syempre, mabuteng ni Sinkiang a mailibut ta kababain.No kunananto a saanka nga agipulong, wen kunam, basta mayatka la ket nga ungngoak met. A ket sigurado a mayat, di makaunggokan ti libre!"

"Sika ngay kaka, anianto ti aramidemon?"

"Pumanawakon a, syempre!"

Tinungpalko datay imbaga ni kaka Syanong, ngem nagbilangak laeng ti lima ta aggaganatak a makaunggo ti libre.Uray pay awan ti padpadasko ta 15 pay laeng ti tawenko, ngem impakatko met datay nabasbasak ti komiks.Kasta unay ti alikuteg daytoy bibigko ken dilak a nagayayam ti bibig ni manang Sinkiang, nalabit siguro a nariknana ti pegges ti kuryente,mariknak laengen a ti panguslaben a ngiwatna, inyabbongna a permi ditoy ngiwatko ken urayak la maangsanen, kaslaak met mapespesen a papaitan kadagitay nasikkil a takkiagna a naibadabad ditoy tengngedko!"

Pagammuan, naklaatak nga adda nangkalkag ti ulok! Bigla kami a naginnebet ken manang Sinkiang. Nariknak dagiti bayyek a naimalkat ditoy tuktokko ken ditoy abagak. Nasdaawak!

"I ...kit.....Inyang!

"Hal-otka nga ubing....!

Kasla tigre a kumilaw ti rupana. Uray pay adda kangatngato ti bangsalda, saanak a nagbuteng a timmapuak, nagbuwatitakon, ania ngay pay!"

Kaagsapaanna, addaakon iti Abong a masinitinsiyaan kadagiti lalakay. Ta no adda agaramid ti dakes, agtakaw, agsugal ket maiyabong. No kunada a mailibut iti Baryo,mailibut.Isu a a dagitay nailiblibut a mannanakaw,ken sugador; gapu ti bainda nagpapanawda ditoy barrio, isu a napaksiyat ken manmanon ti agtakaw ken agsugal. Kasta met no sumakep wenno sumippeg a kas datay inaramidko ken no adda agipulong, mailibut wenno mamulta; asawaenna datay sinakepna.Agsipud ta 15 pay laeng ti tawenko, saanak a maibilang nga asawaek ti sinakepko no di ket mamulta wenno mailibutak laeng. No 18 ti tawen, kapilitan nga ipaasawada ti sinakep. Dayta ti kadaanan nga ugugali ti puli a nagtitinnawidan.

Kuna ni kapitan:

"Kinnong, agpilika: Mailibut wenno mamultaka? No pilyem ti multa, maysa a baboy, dua a putik a tapey ken lima salup a bagas, kasta met a sukatam ti dua a supa a bayyek datay binayyek ni Inyang(Hereminia Padeppa ti pudno a naganna) nga inkalkagna dita ulom, wen? No pilyem ti mailibut, ilibutda ka inton piyesta tayo, makadomingo pay manipud ita.Isu nga inton kaagsapaan ti piyesta, iyegmo ti multam ditoy abong, no awan ilibutda ka, maawatam?"

"Daytoyen ti maganab iti agraraman a makaungngo!" kinunkunak iti bagik.Ken ti maysa pakarurodak, adda ni kaka Syanong iti rabaw ti kabite a nakangusiit nga agbuybuya iti pannakaiyabongko ken maysa a nangibaga a maymayat kano no mamultaak ta maramananna ti nag ungngoak.Urayla agburek ti darak no ar arigen.Isu a di nalpas ti tungtong, inasitgak ket kinunak.

"Hoy..., duling, no saan a ti kutrogmo , saanak koma a mamulta!"

Dua nga aldaw sakbay ti piyesta ti baryo,medyo sumipngeten, nakitak ni Lelong ken lelangko a napanda idiay balaymi.Nalabit nga adda ibagada ken Ama Dakusso.Sililimedak a napan iti sirok, sibay ti garong tapno saandak a makita. Pagsayaatanna ta nasedsed ti datar ti balaymi, narigat a makita no adda tao iti sirok. Nangngegko ti nagpapatanganda.

Naammuak ti palimed da Lelong ken Lelangko ti las-ud ti 50 a tawtawen. Nasurokoen a sag 70 ti tawenda.Ni Lelongko, sinippegna met gayam idi ni Lelangko a Toribia, isu a nailibutda iti Baryo. Nagasawada, ngem gapu iti bainda, pimmanawda manipud Anggaki ket immayda ditoy Baryo Labayug, Sison, Pangasinan.Kasta met ni Amak a Dakusso, sinippeg na met ni Inak a Salidummay. Saanda laeng a nailibut ta awan ti nakakita. Inasawana ni Inak, siak ti maikatlo ken buridek nga anakda; lalaki ken babae dagiti inauna a kakabsatko.Addada metten ti sag 50 a tawenda da Amak ken Inak.Naglawag ti nangngegko a kinuna ni Lelongko ken kasta met ti sungbat ni Amak.

"Timmawid iti Puli, a talaga dayta putotmo Dakusso!"

"Asinno ngay pay Ama ti tuladenna?Kunada no ania ti puon, isu met ti bunga, saan kadi?"

Agsapa ti Domingo ken bisperasen ti Piyesta mi. Adda kami iti balay ni Lelongko. Adda ni Ama Ken Inak ta kaduaendak a mapan idiay Abong. Nangngegmin datay pakdaar ti Tambor a namintallo. Ipasimudaagna a mapanakon.

Kunada Ama, Ina, Lelong, ken Lelangko a mailibutak ta magungonak kano. Madida nga agmultaak, ta kailalaanda datay baboy, tapey, bagas, ken masadut ni Inak a mapan agbayyek ti sukat datay bayyek ni Ikit Inyang.

Kinunak kadakuada a denggenda ti ipukkawko no mabalin met laeng.

"Siak ni Kinnong..., Amak ni Dakusso..., ken Lelongko ni lakay Toribio Karadap a taga Anggaki..., didadakam tultuladen a puli ti sumisippeg ..! Ni Lelongko sinippegna ni Lelangko a Toribia...,ni amak a Dakusso sinippegna met ni Inak Salidummay...,ita..., sinippegko ni Sinkiang...! Ulitek, didakam tultuladen a puli..., ta sumisippeg kami...!

Apaman a nanggegda datay ipukkawko koma, nagmayatdan nga agmultaak ket saanakon a malilibut.

Ited ni Lelangko datay pagudna a takong. Ni met Lelongko datay dua a putik a tapeyna. Ni met Inak, mapanen agbayyek a saanen a mapan makikapilya ta sukatanna datay bayyek ni ikit Inyang.Ni Amak isu metten ti mangguyod datay baboy a multak.Madiak koma, kaykayatko ti mailibut tapno maammuan dagiti tattao ti palimed da Lelongko ken Amak, ngem natignay ti pusok ti kuna ni Lelangko.

"Kinnong apok, saana bale a matayak iti kinabaket, saan la ket a gapu iti bain. No aramidem dayta, agderitsokanto diay kamposanto ta agkalikan ti abutko."

Saanak a nailibut idi piyesta, ngem nagdinamag ti inaramidko".Kinnong a sumisippeg!" kunkuna dagti tattao.

Tapno malipatak dayta a pasamak. Intulodnak ni Amak idiay Galimuyod a pagnaedan ti Inauna kabsatna a babae, ni ikit Isarming. Adda 4 annakda ken uliteg Butog. 3 a lallaki ken 1 maysa a babae nga isu ti kataebak.Idiaykon a nagnaed ken nangituloyak ti panagadalko iti segundaria.

18 ti tawenkon ket nalpasko metten ti segundaria. Iti dayta a lugar naamammok ni Karina Umaayak, ngem Kinay ti naganna iti sirok ti latok, isu daytan ti nairuam a naganna.Kasla met kaniak a Kennedy, ngem Kinnong met iti imbirngasda kaniak; kimpetmet daytan a naganko.

Kagraduarak ni Kinay ti segundaria, ngem Section B ti ayanna ket Section c ak met ta innem kami amin a section.Napintas isuna ta kasla Kris Aquino ti itsurana ken pudawna agraman pammagina, barbonan ti takkiag ken gurongna. Sobra ti istrikto ni Inana a Maestra Tangad; awan iti makaaridakdak a baro iti balayda.Katawenak ni Kinay, ngem bulan laeng iti immununaak, Abrilak ket Mayo isuna.

Pagsayaatanna, tunggal malem nga iyawidko ken sinasakayak datay pastorko a kalantangan a nuang, malabasak ni Kinay a nakatugaw igid ti tawada.Agapinayyapay kami laengen, ken nagmayat datay makaawis a panagisisemna.

"Hay Kris! no kunak. Hay Philip! kunana met." Isu ti nangibaga a karuprupak latta kano ni Philip Salvador , paboritona nga artista. Saan a mailibak, husto ti kunana ken isu met laeng dagiti kunkuna dagiti kabadongalak.

Kanayon a dardarepdepek ni Kinay.Kayatko a mapan pasyaren ta ibagak iti nalaus a panagayatko kenkuana, ngem naistrikto ni inana ken awan pulos iti baro a makaitured nga umaridakdak iti paraanganda.

Agsipud ta nagraduarakon iti Segundaria, pagawawidennakon ni amangko idiay Labayug, ta masapulna kano iti katulongan nga agtalon, ta dagiti dua a kakabasatko ket palapasenda pay kano iti kursoda, ket kalpasanna , siakto kano met iti sumaruno.Nakunak iti bagik, uray no saanak a makapagkolihiyo basta maaasawak ni Kinay ken no agawidak masapul a kaduak isuna.Napanunotko iti agaramid ti plano a kas iti panagpaplano ni kaka Syanong.Nagaramidak ti surat a para ken Kinay, ket hustonto nga isikapko nga iyawat no lumabasak idiay balayda no mapanko iwayway datay pastorko a nuang.Kastoy ti suratko kenkuana.

Kinay:

Kasla langit iti kangatona iti panagayatko kenka ket kayatka nga asawaen ken iyawid idiay barriomi .No Kayatnak, pangaasim ta aramidem daytoy ibagak.Inton malem nga iyawidko daytoy pastorko a nuang, ilabasko dita dalan nga abay iti balayyo. Agayankanto dita rabaw iti kabite, ket no makitak nga addakanto dita, ipaigidko ni Kalantangan.Agawaamto ti sumakay iti likudak ken sakapennekto, inggana a dumanonta iti panagiyapunak ken Kalantangan. Adunto iti makakita ket maiyabongtanto.

"toy agay ayat kenka.

Kinnong

Idi iyawidkko ni kalantangan, pinadigusko pay ken inap apak ti tolda . Husto nga alas singko iti malem, adayoak pay laeng, nakitakon ni Kinay nakatakder iti rabaw iti Kabite nga iwagwagaywayna ti makanawan nga imana.

Kinarintarko ni kalantangan tapno pardasanna iti magna.Apaman a nakabatogak iti ayanna ni Kinay, appow, kasta unay met ti darasna a simmakay.Sinakepnak a dagus, abus ta naka t-shirt laeng ken awan ti suotna a bra, nariknak datay nayam-es a barukongna a naisubsuob ditoy bukotko, ken kadigdigusna pay.! Ti adatna nakshort ket inkawiwitna dagitay napudaw ken nawasanay luppona iti patongko!

Agsapa iti Domingo idi malibut kami ken Kinay.Ni Kinay ti agipukkaw tungngal, adda kami ti pungto ken nagkurosan iti dalan ken kasta met no adda kami iti sangawanan ti kapkapilya. Adu a tao ti nga agbuybuya.Kastoy ti ipukpukkaw ni Kinay:

"Siak ni Kinay, maymaysa nga anak ni maestra tangad, sinakepko ni Kinnong a nakatalikud idi nakasakay kami iti nuangna, ket didak tultaladen a sumasakep .........!

Awan ti naaramidan iti Ina ni Kinay uray palalo ti istriktona. Nagasawa kami ken Kinay ket inyawidko idiay labayug. Iti balayda lelongko iti nagawidanmi, ta siak kano iti agtawid ti balayda.

Iti kuawrtomi ken Kinay ket abay met laeng ti kuarto da lelongko a tinidtid a bolo ti baet wenno didingna. Adda katrimi nga inakilis a kawayan ti datarna.Insibbomi met laeng datay kamen, ules, ken pungan a regalomi.Maawatan met da lelongko iti kakaskasar,isu kunada nga idiayda kano kusina maturog ken lelangko, a ket maawatakon iti kayatda a sawen.Kaididdami pay laeng ken Kinay aggaganatakon.Karugrugimipay laeng aramiden iti pagrebbenganmi nga agassawa iti katri, pagammuan, nakakgraad. Datay makinkanawan a kammaudi a saka ti katri ket naikursong ta natukkol ti datar a nakaibatayanna.Isu a medyo napasikig ti katri, ket naalus-os kami, ti adatna ket addaakon nakaparabaw ken kinay.Saan nga isu dayta iti makalapped, tapno saan a maituloy ti annongek.Inyalismi datay kamen ken pungan iti datar, ket intuloymi datay naputed nga aramidmi ta narigat ti masukdipan.

Maysa sumipnget napan ni lelangko pinakan datay pagodna a baboy, ket ni met Kinay ti nagginaw kadagitay longlonganmi.Kadawayanna a mapan iti bangsal ti kusina no malpas nga aginnaw ta mapanna isabwag datay nagbalnawanna iti sangwanan ti agdan. Ngem sakbay nga isuyatna, masapul a kunana ti "kayo kayo," ta isu ti nainget a bilin ni lelangko tapno aglisi kano dagita saan a makitkita ket saanda a masuyatan tapno saanda nga agibales.Isu nga idi isuyatna, impukkawna ti: " Kayo kayo..," Ti adatna, saanna met nga ammo nga husto nga umuli ni lelangko, impukkawna: ," Saan Kinay, addaak ditoy....!"ngem naladawen. Isu a Mismo nga iti rupanan iti nagdissuan datay insuyat ni Kinay.

Palalo ti kantiyaw ni Lelongko idi agpatpatangda ken lelangko.

"Ayna Toribia, tinto la ngamin isursurom ken dayta apom.Kitam, sika iti nakapasamakannan.Uray koma no naglisika!"

"Hoy Toribio, agtalanaka man dita! Uray no nasabwagan ti rupak, basta saan nasabwagan dagiti saan a makita, ta dida agibales ken didanto pagguriden ti iyanak ni apok a Kinay,a kasla kenka a gurid dayta luppom!"

Tiempo nga aganak ni Kinay.Ni Ikit Asiang ti partera.Kas kadawayan no damdamo iti aganak ket marigatan. Isu a kuna ni Ikit Asiang kaniak.

"Kinnong, inka warwaren datay galut ti agdan, darasem ?"

Saanak koma mapan ngem minulagatnnak. Ammokon ti kayatna sawen, pampammati a kadaanan.Ket uray no nairut iti panakaigalutna, inanusak a winarwar ta dina met kayat a sigpatek.Idi nawarwarkon.

"Ikit Asiang, nawarwarkon, ania saanen a marigatan ni Kinay nga aganak?

Simmungbat.

"Kinnong, dadiay pay agdan ti kusinayo ti warwarem...!

Nasdaawak ti sungbatna.Saanko koma a tungpalen, ngem nanggegko ni Kinay a nagpukkaw.

"Kinnong, pardasam a warwaren, marigatanakon....!"

Inagawaak a napan winarwar ken urayakla agkalimduosan.Husto a nawarwarkon idi manggegko ti: Engnga, engnga, engnga....!" Ah, naganaken ni baketkon!"

Kayatko koma ti umuli ta apanko kitaen datay putotko, ngem awan met ti agdan nga umuliakon.

Nangngegko manen ti bilin ni Ikit Asiang.

"Kinnong, agawaam nga isubli dagita galut ti agdan, kalpasanna mapanmo ikali daytoy kadkadua!"

Iti sirok ti balayda lelongko isu ti nangikaliak datay kadkadua, ta isu bilin ni Ikit Asiang.Ket kunana a saanak kano a tumaltaliaw ken agtagtagri .Idi madama nga ikalkalik, diak napupuotan nga immasideg ni kaka Syanong.Sinaludsodna no ania ti ar aramidek.Saanko tinaltaliaw ken sinungsungbatan inggana nalapasko.Isu a medyo a naksuron a kunana:

"Hoy Kinnong, ania ti araramiden kunak, apay tulengka?

"Kaka Syanong, ikalkalik datay kadkadua ti putotko, saanka a tinaltaliaw ken sinungsungabatan ta isu ti bilinda kaniak, ken paglek nga agduling ti putotko a kas kenka.Ta sigun ti nangngegko nga istoryada, isu kano nga adda duldulingmo ta idi ikalkali ni tatangmo datay kadkaduam ket taliaw a taliaw isuna, isu a diak kayat met a kasta iti mapasamak.Uray tuladennak sumisippeg ti putotko saanla ket a duling a kas kenka, maawatam!"

Adda uppat nga anakmi ken Kinay, sagdudua a tawen iti baetda . Junior datay Inauna, dua a babbae iti nagsaruno ket lalaki ti buridek.Naguguawapo ken napipintadsa piman dagitoy ubbingmi.Isu a madandnaganak, ta inton tiempona a mangasawada ket maitulodanto met iti napasamak manipud ken lelongko, kenni amak, ken kasta met kaniak, banag a diak kayaten a mapasamak kadagiti ubbingmi.Nakunak iti bagik a masapul masukal dayta a pasamak iti puli.

Napanak ken apong Itong ta napanak nagpaidalan no ania iti nasayat nga aramidek?NI apo Itong, isu ti maysa a pangalakayen nga adda pay laeng pampammatina a kadaanan ken sumasapo. Kunana ketdin nga agparteak kano ti baboy ta isapona tapno masukal kano dayta nga ugali.Ti adatna, saan laeng a maysa ti kunana no di ket tallo.Sinaludsod ko no apay a tallo? Ti sungbatna ket tallo kano a kaputotatan iti nakapasamakanna!Diak nagawidan a naisawang iti sangwananna ti," Kaho, uray awan..!"

Bumabaro ken bumabalasangen dagitoy ubbingmi.Saanmi nga inlimed ket insaritami kadakuada no kasano a nagasawa daydi lelong ken lelangda iti tumeng, da lelong ken lelangda ken kasta met kadakami ken Inada. Palalo ti illekda iti naammuanda ket kunada a saanda kano kayat a tawiden.lalona dayta balasangmi nga inaudi, kunana:

"Saankayo madanagan Ama ken Ina, ta saanto a mapasamak kadakami,tano man pay sumisippeg iti puli a nagtaudanmi ,saanmi kayat a tawiden ta adda pammatimi ken Apo Dios.Agyamankami ketdi ta insaritayo kadakami. Ala Bay-anyo, ta no makaturposakto iti panagadalko ket isuratkonto amin dagitoy ken ilibrok ket pauloakto ti: Timmawid iti Puli, tapno addanto basbasaenyo"

Tinungpal datay balasangko dayta. Insuratna dagiti pasamak manipud ken daydi lelongko ken inggana a nangasawaak, kasta met nga inramanna metten no kasano iti panangasawa dagiti kakabsatna.Saanen a kas idi dakami a sinisippeg no di ket datay nakristianuanen a pamay-an.

Diak mauma a mangbasbasa ti libro a sinuratna , ta adda dagitay intiponna a makaray-aw ken dagitay dadduma nga ug ugali a nasayaat iti Puli a nagtaudak.

Gibusna.Mr.Kho 8/31/11.

Articles
Home > Articles Main Page > Article